Ömer Nasuhi Bilmen - Kur'anı Kerim Tefsiri

13-RA'D SURESİ

Bu sûre - î celîle kırküç âyeti içermektedir. Mekke'i Mükerreme'de inmiştir. Medine'i Münevvere'de indiğini söyleyenlerde vardır. Bazı zatlara göre de yalnız (30 ve 43)'üncü âyetleri Medine'i Münevvere'de inmiştir.

sûre ile kendisinden evvelki Yûsuf Sûresi arasında hoş. bir münâsebet vardır. Şöyle ki: Yûsuf Süresindeki (12/39) âyeti celilesindeki kısaca ifade edilen kudret eserlerini, tevhit ve Allah'ın sıfatlarının (12/105) âyeti kerimesiyle delillerini Ra'd Sûresi daha ayrıntılı olarak beyân buyurmaktadır ve her iki sürede de Rasûlü Ekrem için teselli verici âyetleri içermektedir. Bununla beraber Yüce Peygamberimizin ebedî hayata vesîleolan açıklamaları, hayat kaynağı olan yağmurlara benzemektedir. Kalplerde ebedî ümitleri ve korku ile dehşeti gerektiren va'd ve tehdidi de gök gürlemesi demek olan "ra'da" ve şimşek denilen "barka" benzetilerek bunlar ile temsil edilebilmektedir. İşte böyle mühim bir kudret eserine dikkatleri çekmek için de bu mübarek süreye "Ra'd Sûresi" adı verilmiştir.

1. Elif, Lâm, Mim, Ra işte bunlar Kur'an'in ayetleridir ve sana Rab'binden indirilmiş olan haktır. Fakat insanların çoğu imân etmezler.

1. Bu mübarek âyetler, Kur'an'ı Kerim'deki bütün âyetlerin birer hakikat olduğunu bildiriyor. Ve bu kâinatın ne kadar bir intizam dairesinde yaratılmış ve insanları irşâd için, ebedî âlemden haberdar etmek için âyetlerin indirilmiş olduğunu beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: (Elif, Lâm, Mîm, Ra,) bu tabir bu sûrenin bir ismi demektir. Maamafih Ibni Abbas Hazretleri demiştir ki: Bunun mânâsı: "Ben Allah Teâlâ'yım, bilirim, ve görürüm" demektir. Ata'dan bir rivayete göre de bunun mânâsı: "Ben Melik ve Rahman olan Allah Teâlâ'yım" demektir. Maamafih bu gibi tabirlerin müteşabihattan olduğu da beyân olunmaktadır. Bakara sûresinin birinci âyetine bakınız!. (İşte bunlar) Bu okunacak âyetler veya bütün sûrelerdeki âyeti kerimeler (Kur'an'ın âyetlerdir) öyle hoş, eşsiz ve benzersiz bir ilâhî kitabın içerdiği âyetlerdir. Evet.. Hz. Muhammed Aleyhisselâm'a inen ve bir sonsuz mucize olan Kur'an'ı Kerim'in yüce ayetlerinden ibâretdir. Artık bunları tasdik etmek ve yüceltmek, bunlardan istifadeye çalışmak bütün insanlık için en mühim bir vazifedir. İşte Cenâb-ı Hak, buyuruyor ki: (Ve) Ya Muhammed Aleyhisselâm!. (Sana Rab'binden indirilmiş olan) bu Kur'an'ı Kerim ve onun içerdiği bütün bu âyetler (haktır) gerçektende, hakikate uygundur, bir nice hikmetleri kapsamaktadır, insanlığın hakikî faidelerini temin etmeye kâfidir. (Fakat insanların çoğu) bu hakikati anlayarak onun ilâhî bir kitap olduğuna inanmazlar (imân etmezler.) Güzel, insaflı bir gözle baksalar ve mütalaada bulunacak olsalar öyle bir inkâra cür'et edemezler. Ne yazık ki, onlar öyle bir bakış ve düşüncede bulunmazlar.

Mukatilin açıklamasına göre Mekke müşrikleri, Kur'an'ı Kerim'in ilâhî bir kitap olduğunu inkâr ederek, bu âyetleri Muhammed -Aleyhisselâm- kendi tarafından uyduruyor demişlerdi. Cenâb-ı Hak'da bu âyeti celilesiyle, o gibi müşrikleri reddedip yalanlamıştır.

2. Allah, o mukaddes varlıktır ki, gökleri görüyorsunuz direksiz olarak yükseltmiştir. Sonra arş üzerine istivada bulunmuştur ve güneşi de, ayı da emrine boyun eğdirmiştir ki, herbiri bilinen bir vakit için cereyan eder. -O, Yüce Yaratıcı- her işi düzenler, âyetleri ayrıntılı olarak açıklar. Tâki Rab'binize kavuşacağınıza kesin olarak inanasınız.

2. Cenab'ı Hakkın varlığına, birliğine, kudret ve yüceliğine, âhiret gününün vuku bulmasına dâir olan Kur'ânî beyanlar hakkında nasıl şüphe edilebilir?. Bir kere bütün insanlık düşünmeli değil midir ki: (Allah o) mukaddes zat (dir ki:) öyle ezelî, kudret sahibi bir yaratıcıdır ki, (gökleri) ey insanlar işte siz (görüyorsunuz direksiz olarak yükseltmiştir) dâima ballarımızın üzerinde görülen gökler, onlardaki binlerce aydınlık küreler bir şeye dayanmaksızın olanca yükseklikleriyle, parlaklıklariyle bakışlarımıza çarpıp durmaktadırlar (Sonra) bunların üstünde olmak üzere de o Yüce Yaratıcı (ar; üzerine istivada bulunmuştur) Yani: Semâların üstünde olan arş âlemine de, bunun altındaki bütün kâinata da hâkim olmuştur. Hepsini de yaratan ve yöneten koruyan ve himayede bulunan ancak o ezelî Yaratıcıdır. Hepsi de ona muhtaçtır, onun yüceliğine, hakimiyetine birer şâhitdir. (Ve) O Kerem Sahibi Yaratıcı (güneşi de, ayı da emrine boyun egdirmiştir) hepsi de onun ilâhî emrine itaat etmektedir. Öyle (ki, herbiri) güneş de, ay da ve diğer yıldızlar da (bilinen bir vakit için cereyan eder) takdir edilen kıyamet gününe kadar, dünyanın fâni olup yok olacağı zamana kadar kendi yörüngelerinde, kendi alanlarında seyir ve harekete devam eder dururlar. Bütün bunların bu varlağı, bu hareketleri ilâhî bir irâde gereğidir. O Kerem Sahibi Yaratıcı (her işi düzenler) mülkünde dilediğini yaratır ve yaşatır, dilediğini de imha eder ve öldürür, kimini varlığa, kimini de muhtaç duruma düşürür, her irâdesi bir hikmete dayanmaktaır. Ve o Yüce Mâbud (âyetleri ayrıntılı olarak açıklar) Onun birliğine, azamet ve kudretine işaret ve şahitlik eden alâmetleri, kudret eserlerini halkın dikkat nazarlarına sunarak kendilerine pek açık ibret ve uyanma vesileleri meydana getirmiş olur. İşte Peygamberleri göndermesi, onlara kitaplarını indirmesi, o kitaplar vasıtasiyle kudret eserlerini kullarına bildirmesi ve kullarını bir takım vazifeler ile yükümlü tutması da o hikmet sahibi Yaratıcı'nın mükemmel hikmetine ve rahmetine şahitlik eden birer kutsî âyetden, birer eşsiz delilden ibâretdir. Evet.. Yüce Mâbud, böyle âyetlerini, varlığına şahitlik eden delillerini bildiriyor. (Tâki) Ey insanlar!. (Rab'binize kavuşacağınızı kesin olarak inanasınız) ona göre hareketinizi düzenleyesiniz. Evet.. Bu kadar muazzam kâinatı meydana getirmiş ve idare etmekte bulunmuş olan bir Yüce Yaratıcı, artık insanları öldürdükten sonra tekrar diriltmeğe, başka bir âleme götürmeğe kaadir olamaz mı?. Elbette kaadir olur inandık ve tasdik ettik!. Binaenaleyh o kâinatın yaratanını tasdik, onun bütün beyanlarını kabul ederek yüceltmek bütün insanlık için en mühim bir vazifedir.

3. Ve o, o -Kudretli Yaratıcıdır- ki, yeryüzünü uzatmıştır ve on'da sabit dağlar ve ırmaklar yaratmıştır ve on'da meyvelerin hepsinden ikişer çift yetiştirmiştir. Geceyi gündüze örtüyor. Şüphe yok ki, bunda düşünen bir kavim için elbette ibretler vardır.

3. Bu mübarek âyetler de Kâinatın Yaratıcısının yeryüzünde meydana getirmiş ve getirmekte olduğu pek mühim ve hayat bahşeden eserleri nazarı dikkatlere sunmaktadır. Şöyle ki: Kâinatın Yaratıcısının birliğine, sonsuz kudretine birçok semavî deliller mevcut olduğu gibi birçok yeryüzü ile ilgili deliller de mevcuttur. Evet.. (O, o) Kudret Sahibi Yaratıcı (dir ki, yeryüzünü uzatmıştır.) üzerinde doğuya, batıya, kuzeye, güneye doğru yayılmış nice sahalar, sahralar meydana getirmiştir ki, insanlar ve diğer hayvanlar yeryüzünde ikâmet edip yaşayabilmektedirler. Aslında astronomi ilmine göre yer bir küre halinde bulunmaktadır. Fakat öyle olsa da madem ki, pek büyük bir cisim halinde bulunuyor, onun her kıt'ası dümdüz sahaları kapsıyor, bütün insanlık onun üstünde yerleşmeyi, sükûn bulmayı başarıyor ve onun dümdüz, yassı bir halde bulunduğunu görüp duruyor, artık onun bu harikulade vaziyeti, Allah'ın kudretine pek mükemmel bir delil bulunmaktadır. (Ve) Cenâb-ı Hak (on'da) yeryüzünde (sabit dağlar) da yaratmıştır ki, yerlerinden ayrılıp başka yerlere intikâl etmiyorlar, kendilerinde bir hareket hâli görülmüyor, bir nice fâideleri taşımaktadırlar, bunlar da Allah'ın kudretine birer delildirler. (Ve) Yüce Yaratıcı yeryüzünde (ırmaklar) da (yaratmıştır) bunlar bir hayat kaynağıdır, yeryüzünde halkın menfaatleri için akar dururlar, nice ekinlerin, ağaçların büyüyüp gelişmesine hizmet ederler. (Ve) O Kerem Sahibi Yaratıcı (on'da) o yeryüzünde (meyvelerin hepsinden) bütün farklı nevilerinden (ikişer çift yetiştirmiştir.) yani: Bütün meyvelerin nevilerini iki farklı sınıfa ayırmıştır. Şöyle ki: Tatları, renkleri, hacimleri gibi vasıfları bakımından ikişer kısım üzere yaratılmışlardır. Bütün bunlar Allah'ın birer kudret eseridir. Ve O Hikmet Sahibi Yaratıcı (geceyi gündüze buruyor) yani: Gecenin karanlığı ile gündüzü örtüyor, gündüzün ışığıyla da geceyi aydınlatıyor. Yeryüzünde yaşanılabilmesi için böyle çeşitli, farklı hadiseleri meydana getiriyor. Artık (şüphe yok ki, bun'd a) bu ifâde edilen büyük hâdiselerin bu hâlinde (düşünen bir kavim için elbette ibretler vardır) Evet.. Akıllarını güzelce kullanan, layı ki şekilde düşünen insanlar için bütün bu garip, ve tekrar edip duran enteresan hadiseler birer parlak delildir ki, Allah'ın varlığını ve kudretini isbata kâfidir.

4. Ve yeryüzünde birbirine yakın kıtalar vardır ve üzüm bağları vardır ve ekinler ve bir kökten ve çeşitli köklerden dallanmış hurma ağaçları vardır ki, hepsi de bir su ile sulanır ve bazılarını bazıları üzerine yemişleri hususunda üstün kılıyoruz. Muhakkak ki bunda akıllı düşünen bir topluluk için deliller vardır.

4. Kâinatın Yaratıcısının varlığına, ve yüceliğine dâir daha nice deliller vardır. (Ve yeryüzünde) Kısaca: Yerde (birbirine yakın) bitişik ve ayrı »kıtalar vardır) ki, yaratılışları farklıdır. Meselâ: Bir kısmı pek verimlidir, bir kısmı ise verimli değildir, ziraate elverişli bulunmaz. Veya bir kısmı ziraate uygun ise de üzerinde ağaç yetişemez, diğer bir kısmı ise üzerinde ağaçlar yetiştiği halde ziraat mümkün olmaz. Bunlardaki bu farklı kabileyetler de Allah'ın kudretinin büyüklüğüne işaret edip durmaktadır. (Ve) Yeryüzünde (üzüm bağları vardır.) asılları bir olduğu halde çeşitli guruplara ayrılmış bulunurlar. (Ve) Yine yeryüzünde (ekinler ve bir kökten ve çeşitli köklerden dallanmış hurma ağaçları vardır ki, hepsi de bir su ile sulanır) bir toprakta gelişip büyür, böyle olduğu halde yine çeşitli kabiliyetlerde bulunurlar. (Ve) Kısacası onların (bazılarını bazıları üzerine yemişi hususunda) meselâ: Tatlı veya ekşi veya acı bulunmaları İtibariyle (üstün kılıyoruz) bu ihtilâf ise şüphe yok ki, ilâhî kudretin, ve ilâhî iradenin menfaat gereği olan bir eseridir. Artık (muhakkak ki, bun'da) bu beyân olunan pek büyük, muhtelif yaratma hususunda (akıllı düşünen bir kavim için deliller vardır.) Evet.. Bu çeşitli ve muazzam eserlerin yaratılışını güzelce düşünmeye, tefekküre güç yetiren zâtlar için bu hâdiselerin her biri pek mühim bir ibret ve uyanma vesilesidir. Hikmet Sahibi Yaratıcının varlığına, kudret ve azametine pek büyük bir rehberdir. Ne hikmettir ki. Ey Rabbim!.

"Bu bağın ger hakikatte suyu bir bağıbanı bir"

"Veli olmuş hakayıkte nice türlü semer peyda"

-Üsûlî-

§ Sınv; Budak, bir kökten çıkan budak ve çatal demektir. Benzer ve karındaş mânâsında kullanılmaktadır. Tesniyesi, sınvandır. Çoğulu da sinuvan'dır.

5. Eğer şaşıyorsan işte asıl şaşılacak şey, onların "biz toprak kesildikten sonra mı mutlaka yeniden yaratılacağız" demeleridir. Onlar o kimselerdir ki. Rablerini inkâr etmişlerdir ve boyunlarında demir zincirler bulunan da onlardır ve onlar ateş ehlidirler, onlar orada ebedî olarak kalacak kimselerdir.

5. Bu mübarek âyetler, Cenâb-ı Hak'kın ölüleri de diriltmeğe kaadir olduğunu, bu hakikati inkâr edenlerin ise ne kadar müthiş bir durumda bulunmuş olacaklarını bildiriyor. Ve o inkarcıların ne kötü temennilerde bulunduklarını beyân ile onların, geçmiş ümmetlerin tarihî durumanndan ibret almaları lüzumuna işaret buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Yüce Peygamber! Sen açık olan peygamberliğini kâfirlerin yalanlamalarına (şaşıyorsan) ondan daha fazla şaşılacak şey vardır. (İşte asıl şaşılacak şey) her yönüyle şaşırıp kalmaya lâyık olan lâkırdı (onların) o kâfirlerin (biz toprak kesildikten sonra mı) ölümümüzü müteakip mi (mutlaka biz yaratılacağız demeleridir) o inkarcıların bir alay, bir istif hami inkârî (iptal ve kınama ifade eden soru) yoluyla böyle söylemeleri daha fazla şaşırmayı gerektirmektedir. Kendilerini ve bütün kâinatı yoktan var etmiş olan bir Yüce Yaratıcının, kullarını öldürdükten sonra tekrar diriltmeğe kaadir olduğunu naslı inkâr edebilirler?. Bu ne kadar cehaleti. Yoktan var etmeye kaadir olan bir Kudret Sahibi Yaratıcı, öldükten sonra diriltmeye kaadir olamaz mı?. Bu nasıl uzak görülebilir?. Bunu inkâr etmek, Kâinatın Yaratıcısını da inkârı gerektirir. (Onlar) Allah'ın kudretiyle ölülerin tekrar dirileceklerine inanmayanlar (o kimselerdir ki. Rablerini) de (inkâr etmişlerdir) çünki Allah'ın kudretini inkâr edenler, Cenâb-ı Hak'kın ölüleri tekrar dirilteceği hakkındaki beyanatını kabul etmeyenler, o Kerem Sahibi Yaratıcının bu kâinatı başlangıçta yoktan var etmiş olduğunu inkâr etmiş bulunurlar. (Ve) Böyle bir küfrde devam edip duranlar yok mu, yarın kıyamet günü (boyunlarında demir zincirler bulunan da onlardır) onlar küfrleri sebebiyle böyle bir zillet ve cezaya tutulacaklardır. Onlar için artık kurtuluş yoktur. (Ve onlar âteş ehlidirler.) cehennemlere atılacaklardır. (Onlar orada ebedî olarak kalacak kimselerdir.) Artık oradan ne çıkabileceklerdir, ne de tekrar öleceklerdir, ebediyen azap görüp duracaklardır.

6. Ve senden güzellikten evvel kötülüğü çarçabuk isterler. Halbuki onlardan evvel ibret alınacak nice azap örnekleri gelip geçmiştir. Ve şüphe yok ki. Rab'bin insanlar için zulmlerine karşı elbette ki yine çok mağfiret sahibidir. Ve yine şüphesiz ki Rab'bin azâbıda çok şiddetlidir.

6. (Ve) Ey Yüce Peygamber!. (Senden) Bir alay ve yalanlama yoluyla (güzellikten) afiyet ve ihsandan, rahmet ve selâmete kavuşmaktan (evvel kötülüğü) azabı, azabın kendilerine bir an evvel gelmesini (çarçabuk isterler) yani: O kâfirler, âhiret azabını inkâr ediyorlar, dünya azabı ile tehdit edildikleri zaman da: "Haydi o azabı meydana getir, bakalım" diyerek onun da aslı olmadığını iddiaya cür'et gösterirler, Rasülü Ekrem'i yalanlamaya kalkışırlar. (Ve halbuki: Onlardan evvel, ibret alınacak nice azap örnekleri gelip geçmiştir.) Evet.. Vaktiyle Peygamberlerini inkâr eden kavimlerin başlarına gelmiş olan azaplar, felâketler tarihen sâbitdir, O kavimler de bu kavimler gibi Peygamberlerini tasdik etmemişlerdi, küfrleri yüzünden nice azaplara uğramışlardı. Onlardan olsun bir ibret dersi almalı değil midirler?. (Ve şüphe yok ki, Rab'bin insanlar için zulmlerine karşı elbette ki) yine (birçok mağfiret sahibidir) onları zulmlerinden, küfrlerinden dolayı hemen mahvedip cezalandırmıyor, kendilerine mühlet veriyor, uyanmaları için müsait vakit bırakıyor, imân ettikleri zaman onların geçmiş küfrlerini affedip bağışlıyor. Bütün bunlar, onların haklarında bir mağfiret ve yardım eseridir. Yoksa dileyecek olsa yeryüzünde gezebilecek bir kâfir bile bırakmaz. (Ve) Maamafih (yine şüphesiz ki Rab'bin azabı da pek şiddetlidir.) Dinsizliklerinde İsrar edip duran ve o hâl üzere ölen kimseler hakkında da Allah'ın azabı pek fazladır ve sonsuzdur. Binaenaleyh Son Peygamberden aceleyle azap isteyen o cahil inkarcılar da artık uyanmalı, dünya tarihinden ibret almalı değil midirler?.

§ Mesülât; Müslenin çoğuludur, kendisiyle darbı mesel olunan azap manasınadır. Azap ile azâbolunan kimse arasında bir benzerlik bulunacağından dolayı azaba "m'üsle" denilmiştir.

7. Ve o kâfir olanlar der ki: Onun üzerine Rab'binden bir mucize indirilmiş olmalı değil mi?. Sen ancak bir uyarıcısın ve her kavin için bir hidâyet rehberi vardır.

7. Bu mübarek âyetler, Rasülü Ekrem'in göstermiş olduğu mucizelere rağmer onun peygamberliği hakkında diğer bir mucize meydana gelmesini inkarcıların istemi; bulunduklarını bildiriyor. Ve Cenâb-ı Hak'kın her şeyi bildiğini belirterek o inkârcılarır ne gibi bozguncu bir maksaddan dolayı öyle mucize talebinde bulunduklarına isâre etmektedir. Şöyle ki: (Ve o kâfir olanlar) haşır ve neşri inkâr edenler, başlarına bir azabın gelmesini alay yoluyla isteyenler, bir de (der ki: Onun üzerine) yan Muhammed Aleyhisselâm'a (Rab'binden bir mucize) Hz. Musa'nın asası gibi Salih Aleyhisselâm'ın dişi devesi gibi bir mucize (indirilmiş olmalı değil mi idi?, O kâfirler, Kur'an'ı Azim'in bir ebedî mucize olduğunu anlamak istemiyorlardı, bil takım maddî mucizelerin gösterilmesini istiyorlardı, maksatları hakkı kabul etmel' değil, belki inkârlarında devam edip durmak idi. Yoksa Rasülü Ekrem'in ayın yarılmas gibi, az bir yiyecek ile büyük bir cemaati doyurmak gibi, mübarek parmaklan arasındar suların fışkırması gibi maddî mucizeleri de meydana gelip durmakta idi. Yüce Peygamberimiz ise kavminin imâna gelmesini çok arzu buyurduğu için onların sualle rine hemen cevap vermek isterdi. Mucizelerin istenildiği gibi gösterilmesini belki arzı buyururdu. Halbuki, vaktiyle diğer Peygamberlerin gösterdikleri maddî mucizeleri de kavimlerinden bir kısmı kabul etmemişlerdi. Cenâb-ı Hak'ki bize göster görelim gib temennilerde bulunmuşlardı. Binaenaleyh şimdi Resüli Ekrem Efendimizde onlarır diledikleri hârikaları gösterecek olsa idi yine imân etmeyeceklerdi. Kısacası Cenâb-Hak'da Yüce Peygamberine teselli vermek için ve her isteyenin arzusuna göre mucize göstermeye bir mecburiyet bulunmadığına ve meydana gelen herhangi bir mucizenin bir rahmet olmak için kâfi bulunduğuna işaret için buyuruyor ki: Resulüm!. (Sen ancak bir uyancısın) Senin vazifen kavmine Allah'ın azabını haber vererek onları uyarmak ve korkutmaktır. Ayetleri, mucizeleri getirmek ise senin üzerine bir vazife değildir. (Ve her kavim için bir hidâyet rehberi vardır) bir Peygamber gönderilmiştir ki, onlar Cenab'ı Hak'kın kendilerine verdiği âyetlerle, zamanlarına münasip mucizeler ile ümmetlerini Allah'ın dinine dâvetde bulunmuşlardır. O Peygamberler, öyle herkesin arzusuna göre bir mucize, bir âyet göstermekle yükümlü bulunmamışlardır. Mucizeler kavimlerin zamanlarına, kabiliyetlerine göre meydana gelmiştir. Ve meydana gelen herhangi bir mucize peygamberliğin sabit olması için yeterli bir delil olduğundan başka mucize göstermeye lüzum yoktur. Binaenaleyh Ey Peygamberlerin sonuncusu! Sen de kavmini dine davet etmekle, onlara Kur'an'ı Kerim âyetlerini tebliğ eylemekle, peygamberlik vazifeni yerine getirmekle bulunmaktasın, artık o inkarcıların sözlerine iltifat etme, onların lâkırdılarından dolayı üzülme.

8. Allah Teâlâ her dişinin neyi yükleneceğini ve döl yataklarının neyi eksiltip ve neyi arttıracağını bilir ve her şey onun katında bir ölçü iledir.

8. O inkarcılar, Allah Teâlâ'nın varlığına, kudretine dâir mucizeler mi istiyorlar?. Bir kere düşünmeli değil midirler ki, (Allah Teâlâ her dişinin neyi yükleneceğini) yani: Doğuracağı çocuğun erkek mi, dişi mi, bir mi, birden çok mu olduğunu ve diğer vasıflarını tamamen bilir (ve) erham denilen (döl yataklarının neyi eksiltip ve neyi arttıracağını) da (bilir) yani: Hamilelik müddeti bazen uzar, bazen da kısalır. Bütün bunlar Cenâb-ı Hak'ça bilinmektedir. Hamilelik müddeti bazen yedi aydan iki seneye kadar devam eder. Bu İmamı Azama göredir. Veya yedi aydan dört seneye kadar uzar, bu da İmamı Şafiî'ye göredir. Veyahut yedi aydan beş seneye kadar uzanır. Bu da İmamı Mâlik'e göredir. Allah hepsine rahmet eylesin. (Ve her şey onun katında) Cenâb-ı Hak'kın ilmi ve kudreti yanında (bir ölçü iledir) her şeyin nicelik ve niteliği Allah katında ayrıntılı olarak ve mükemmel şekilde bilinmektedir. Artık hiç bir mahlukun varlığı, vasıfları, kabiliyeti kendi kendine artıp eksilemez, Allah'ın ilmine aykırı bir şey meydana gelemez. Binaenaleyh imân edenlerin de etmeyenlerin de kimlerden ibaret olduğu Allah katında bilinmektedir, takdir edilmiştir. Kendi kabiliyetleri ve irâdelerinden dolayı sürekli küfr içinde yaşayacak olanlar da Allah'ın katında bilinmektedir, artık ne kadar mucize görseler de onların hâli değişmeyecektir.

9. -O Yüce Yaratıcı- gizliyi de ve açıkta olanı da bilicidir. Pek bu yüktür, her şeyden üstündür.

9. O Yüce Yaratıcı (Gizliyi de ve açıkta olanı da) ezelî ilmiyle tamamen (bilicidir) evet.. Cenab'ı Hak, var olanı da, yok olanı da bilir bütün hazır olanları da gaip bulunanları da bilir, kimlerin kabiliyetlerini, irâdelerini güzelce kullanarak imân şerefine kavuşacaklarını ve kimlerin bu gibi kuvvetlerini kötüye kullanarak küfr ve fişka düşmüş olacağını da bilir. Hz. Peygamberden mucize talebinde bulunanların da bu mucizeyi bir irşâd ve imâna vesile olmak için mi, yoksa bir inat ve alay yoluyla mi istemiş olduklarını da bilir. Şüphesiz inanıyoruz!. Evet.. O Kâinatın Yaratıcısı (pek büyüktür) o bütün noksanlardan uzaktır. Kısacası mahlukata âit oluo, sonradan olma ve ihtiyaç gereği bulunan cisim olmaktan, zaman ve mekâna ihtiyaçtan münezzehtir, beridir. Ve o Yüce Mâbud (her şeyden üstündür.) bütün kâinat, onun kudreti, hâkimiyeti altında bulunmaktadır. En muazzam, en yüce bir varlığa sahiptir. Sonsuz bir ilm ile bir kudret ve hikmet ile vasıf lanmaktadır. inandık ve tasdik ettik.

"Varlığın bilme ne hacet küre-i âlem ile"

"Yeter isbatına halk ettiği bir zerre bile"

-Şinasi-

10. Sizden sözünü gizleyen ve sözünü açıklayan ve geceleyin saklanan ile gündüzün meydana çıkan kimse -Cenab'ı Hak'ka göre- eşittir.

10. Bu mübarek âyetler, Allah'ın ilminin açık ve gizli bütün halleri ve olayları kuşatmış olduğunu bildiriyor. Ve bütün insanlığı meleklerin koruyup takip ettiklerini ve bir kavim kendi güzel, hayırlı hallerini değiştirmedikçe onların nimetlerinin, kudretlerinin üstünlüklerini mahvedilmeyeceğini ve değiştirilmeyeceğim açıklamaktadır. Şöyle ki: Ey Yüce Peygamber!. Senin vazifen ilâhî hükmleri ümmetine tebliğdir. Artık onlar düşünsünler, şüphe yok ki, onların bütün halleri, hareketleri Cenâb-ı Hak'ça bilinmektedir. Onlara hitaben tebliğ et ki: Ey mükellef insanlar!. (Sizden) İçinizden herhangi (sözünü gizleyen) maksadını içerisinde saklayan (ve sözünü açıklayan) ortaya koyan kimsenin bu halleri Allah'ın ilmine göre eşittir. Bunların hepsini de Cenâb-ı Hak, tamamen bilir. Buna inancımız tamdır. (Ve geceleyin saklanan) kendisini gecenin karanlıkları içinde gizlemeğe çalışan (ile gündüzün meydana çıkan) herkesin göreceği şekilde açıkça dolaşıp duran (kimse) de onun bu halleri de Cenâb-ı Hak'ka göre (eşittir.) hepsini de tamamiyle görür, bilir, meleklerine kaydettirir. Hiçbir şey, o Yüce Yaratıcıya gizli, meçhul kalamaz. Artık her insan, bu ilâhî kudreti düşünüp de kendi işlerini, sözlerini ona göre düzenlemelidir.

11. Onun için önünden ve arkasından takipçi -melek- ler vardır ki, onu Allah'ın emriyle muhafaza ederler ve şüphe yok ki, Allah Teâlâ, herhangi bir kavimdeki özellikleri değiştirmez, onlar kendi nefislerindekini değiştirmedikçe. Ve Allah Teâlâ bir millete bir kötülük dileyince de artık onu geri bırakacak yoktur. Ve onlar için Allah'tan başka bir yardımcı da yoktur.

11. (Onun için) Öyle yaptıklarını gizleyen ve açıklayan ve saklanan veya meydana atılan herhangi bir kimse için kendisini (önünden ve arkasından) yani: Her tarafından (takib edenler) "hafaza" denilen melekler (vardır ki, onu) o kimseyi veya onun amellerini (Allah'ın emriyle muhafaza ederler) kendisini bir takım musibetlerden korurlar. Bütün işlediklerini birer amel defterine yazmakla zapt etmiş bulunurlar. Evet.. Cenâb-ı Hak hikmet gereği insanlara bir kısım melekleri memur tâyin etmiştir. Bunlara "hafaza melekleri" denir. İnsanları gündüz ve gece melekleri muhafaza etmektedirler. Gece melekleri gündüz meleklerini ve bilakis gündüz melekleri de gece meleklerini takib ederler. Ve her insanın sağ ve sol tarafında birer melek bulunarak onun güzel ve çirkin amellerini yazarlar. Ve bu melekler insanları uyurken ve uyanıkken bir takım cinlerin, insanların ve mikropların kötülüklerinden korurlar. Bu muhafaza meleklerinin bulunmasında bir nice hikmetler vardır. Kısacası: Bunların varlığına inanan bir kimse, onlardan korkarak, utanarak günahlardan kaçınır, daha fazla edebli ve temiz bir halde yaşamaya çalışır. Binaenaleyh bunların bulunması da insanlık hakkında ilâhî bir lütuftur. (Ve şüphe yok ki. Allah Teâlâ) her şeye tam olarak kaadir ve mülkünde dilediği gibi tasarruf hakkına sahip olduğu halde (herhangi bir kavimdeki hâli) onlara verdiği nîmet ve kudreti veya temiz yaratılışı (değiştirmez) o kavmi bunlardan mahrum bırakmaz (onlar kendi nefislerindekini) güzel hallerini, çirkin haller ile (değiştirmedikçe) binaenaleyh bir millet Allah Teâlâ'nın hükmi eri ne riâyet ettikçe, kendi güzel ahlâk ve davranışlarını değiştirmedikçe kavuştuğu nîmet ve kuvvet devam eder durur. Aksi takdirde ise nankörlük etmiş, Allah'ın emrine aykırı hareketde bulunmuş olacağı için elbette ki, kavuşmuş olduğu güzel varlıktan ergeç bir gün mahrum kalacaktır. İşte İslâm tarihi de bu hakikat için bir çok örnekle doludur. Vaktiyle müslümanlar İslâmiyet sayesinde pek güzel amellerde, hareketlerde bulunmuş oldukları için dünyanın her tarafında muvaffakiyetlere ulaşmışlar, pek parlak bir varlık göstermişlerdir. Bilahara aralarındaki dayanışma bozulmuş, bir kısmının ahlâkı, davranışları değişmiş, bir takım yabancı milletlerin kötü telkinlerine kapılmış oldukları için zayıf düşmüşler, varlıkları parçalanmış, eski kuvvet ve kudretleri yok olmaya yüz tutmuş, ülkeleri yabancı milletlerin ellerine geçmiştir. Bununla beraber müslümanlar, yine ümitsizliğe düşmemelidir, üzerlerine düşen kutsî vazifeleri yerine getirmeye çalışmayı bir gaye, bir kurtuluş vesilesi bilmelidir, kusurlarından, ahlaksız hareketten kaçınıp tövbekar bulunmalıdır, doğuda batıda bulunan bütün müslümanlar, kendi aralarındaki din kardeşliğinin değerini bilerek mümkün olduğu kadar birbirine dayanmak, birbiri hakkında iyiliksever bir halde yaşamaya çalışmalıdır. Bu vesîleile İslâm âleminin yükselmesini, varlığını korumaya muvaffak olmasını Allah'ın lutfundan bekleriz. (Ve) şuna da inanıyoruz ki: (Allah Teâlâ bir millete) kendi kötü amelleri, niyetleri yüzünden (bir kötülük) bir helak ve azap (isteyince de artık onu) o felâketi, o milletten (geri bırakacak yoktur) hiç bir kimse, ne hafaza melekleri ve ne de diğer kuvvetler o kötülüğü o milletten bertaraf edemez. Elbette ki: Allah'ın iradesine aykırı bir harekete hiç bir mahlûk kaadir olamaz. (Ve onlar için) Öyle kahr ve yok edilmeleri hakkında ilâhî iradenin tecelli ettiği kimseler için (ondan başka) o Yüce Yaratıcıdan başka (bir yardımcı da yoktur) Evet.. O kimselerin işlerine idare edecek, onlara yardımda bulunacak, onları kendilerine o yönelen azaptan, felâketten kurtarabilecek bir zât da bulunamaz. Şüphe yok ki, ilâhî iradenin, rabbanî kudretinin ortaya çıkmasına hiç bir mahlûk engel olamaz. Artık bütün insanlık için en birinci kurtuluş çaresi, Cenâb-ı Hak'kın dinine sarılarak bütün muvaffakiyetler! ondan beklemektir. Ve başarı Allah'tandır..

12. O, o -Yüce Yaratıcı- dır ki: Size korku ve ümit için şimşeği gösterir ve ağır ağır bulutlar yaratır.

12. Bu mübarek âyetler de Kâinatın Yaratıcısının varlığına, birliğine, kudret ve hazametine, nîmetve azabına âit diğer delileri nazar-ı dikkatlere sun uy or. Cenâb-ı Hak'tan başkasına yapılan duaların, kulluk vazifelerinin asla kabule yakın olamıyacağını güzel bir misâl ile anlatmaktadır. Şöyle ki: (O) Yüce sıfatları beyân olunan Allah Teâlâ (o) Yüce Yaratıcı (dîr ki, size korku ve ümit için) yani: Yıldırım düşmesinden korkasınız ve yağmur yağacağını ümide düşesmiz diye (şimşeği gösterir) siz onu ateş saçar bir halde görürsünüz ve onu yağmur yağacağına bir işaret tanımış bulunursunuz. (Ve) Hikmet Sahibi Yaratıcı ağır ağır bulutlar yaratır.) O bulutlar ki: Hava boşluğunda meydana gelerek yağmurları taşır bir halde gözlere çarpar dururlar. Bunlar ne kadar mühim birer kudret eseridir.

13. Ve gök gürlemesi Allah'ı hamd ile, melekler de onun korkusundan teşbihte bulunurlar. Ve yıldırımları gönderir, onları dilediğine hemen isabet ettirir. Böyle iken o kâfirler Allah hakkında mücadelede bulunurlar. Halbuki, onun kuvveti pek şiddetlidir.

13. (Ve) Ra'd denilen (gök gürlemesi) veya bulutları sevketmekle emrolunan melek (Allah'ı) o Kerem Sahibi Mabudu (hamd ile) teşbihte bulunur. O gök gürlemesi, lisanı hâl ile Cenab'ı Hak'kın birliğini, lütuf ve Kerem'ini ifâde etmiş olur. Yahut o gök gürlemesini işiten uyanık ruhlu zâtlar: "Subhanallah velhamdülillah (Allah'ı tenzih ederim: Ve Hamd Allah içindir.)" diyerek Hak Teâlâ'ya hamd eder ve övgüde bulunurlar. (Melekler de o'nun) o Yüce Yaratıcının (korkusundan) onun heybetinden, ululuk ve yüceliğinden dolayı (teşbihte bulunurlar) O Kerem Sahibi Mabudu kutsar ve yüceltip dururlar. (Ve) O hikmet Sahibi Yaratıcı (yıldırımları gönderir) onlar isabet ettiği kimseleri yakıp parçalar, âteş halinde yeryüzüne dağılır. Cenâb-ı Hak onları dilediğine hemen isabet ettirir.) onu bu suretle helak etmiş olur. (böyle iken) Böyle müthiş alâmetler, kudret işaretleri ve birlik delilleri mevcut iken (onlar) o kâfirler (Allah hakkında mücadelede bulunurlar) Hak Teâlâ'nın varlığını, birliğini, insanlara Peygamberlerini göndermiş olduğunu inkâra cür'et gösterir dururlar. (Halbuki, O'nun) O Kâinatı Yaratanın (kuvveti) veya mahlûkunu yakalaması veya düşmanlarına karşı galibiyeti (pek şiddetlidir.) O münkirler, bunu düşünerek, anlayarak kendilerini en büyük bir felâketten kutarmaya çalışmalı değilmidirler?. Onlar o küfr ve inkârın korkunç akıbetini hiç düşünmezler mi?. Ne kadar büyük cehalet ve gaflet!. Kısacası: Bütün gözlerimizin önünde tecellî edip duran gökler, yerler, parlak yıldızlar ve diğer çeşitli hâdiseler Cenab'ı Hak'kın varlığına, azamet ve kudretine şahitlik ediyor, bütün bunlar lisanı hâl ile o Yüce Yaratıcıyı biliyor ve teşbihte ediyor. Evet.. Dağlar, deryalar, ağaçlar bütün Cenâb-ı Hak'ki teşbih eder ve yüceltir dururlar. Fakat her işitici bu sırları anlayacak bir halde bulunmaz. Bilâkis nice kötü ruhlu kimseler vardır ki, bütün bu kâinat o Yüce Yaratıcı'nın varlığına, ilm ve hikmetine, kudret ve azametine şahitlik edip durmakta iken onun mukaddes varlığını, yaratıcılığını inkâr cinayetini işlemekten kendilerini alamazlar. Böyle bir inkâr, ne kadar âdi bir ruh halinin eseridir. Bu inkârın zararını bir kere düşünmeli değil midirler?.

14. Hak olan davet, Allah içindir. Ve o kimseler ki, Allah'tan başkalarına duada bulunurlar, onların hiç bir şey ile isteklerini karşılamazlar . Onlar ancak ağzına erişsin diye suya karşı iki avucunu açan kimse gibidir. Halbuki, o su ona ulaşıcı değildir. Kâfirlerin duaları ise ancak bir sapıklık içindedir.

14. (Hak olan davet. Allah içindir) Yani: Yerinde yapılan, Hak'ka uygun, kendisine icabet edilmeğe en lâyık davet, Allah'ın birliğini, Hz. Muhammed Peygamberliğini kabul için yapılan davettir ki, bu hemen kabul edilmesi en mühim bir kulluk vazifesidir. Nitekim kabule lâyık olan dua da ancak Cenâb-ı Hak'ka yapılacak dua ve yakarıştan ibarettir. (Ve ç kimseler ki. Allah'tan başkalarına duada bulunurlar) yani: O kâfirler ki, Allah Teâlâya değil, kendi putlarına duada bulunur, onlardan bir fâide ümid eder dururlar. (Onların hiçbir şey ile isteklerini karşılamazlar) o kendilerine yalvarıp dua ettikleri putları, ne bir fayda vermek ve ne de bir zarar def etmek için onların dualarını kabule güç yetiremezler. Onlara boş yere dua etmiş olurlar. Böyle duada bulunaların durumu (ancak) kendi kendine gelip (ağzına erişsin diye suya karşı iki avucunu açan kimse gibidir) hiç su, onun bu maksadını anlayarak onun ağzına gelir akar mı?. Nerede O!. (Halbuki, o su ona) Öyle iki avucunu açan kimseye (ulaşıcı değildir.) Artık o temenni, boş yere yapılmış olmaz mı? İşte putlardan fâide bekleyen kimselerin onlara karşı yaptıkları dualarda böyle boş yere yapılmış bir temenniden başka bir şey değildir. (Kâfirlerin) Böyle yaptıkları (duaları ise ancak bir sapıklık içindedir.) zayi olmuş gitmiştir, onlar için bir fâide temin edemez. Putlar o duaları kabul etmek kudretine sahip değildirler. Artık bütün insanlar için lâzımdır ki, bu kâinatta hâkim olan Yüce Yaratıcıyı bilip tasdik etsinler, bütün ibadetlerini onun için yapsınlar, o'ndan selâmeti, hidayeti, kurtuluş ve mutluluğu niyazda bulunsunlar.

15. Ve göklerde ve yerde kim varsa ve gölgeleri de sabah ve akşam vakitleri ister istemez Allah Teâlâ'ya secde eder.

15. Bu mübarek âyetler, bütün kâinatın Cenâb-ı Hak'ka kulluk secdesinde bulunduklarını bildiriyor ve Kâinatın Yaratıcısı ile mahlükatı arasında büyük farklara işâretederek bütün insanlığı; o Yüce Yaratıcıyı tasdik etmeye ve birlemeye davet buyurmakta bulunuyor. Şöyle ki: Bütün yaratılış eserleri, Allah'ın birliğine şahitlik eder. (Ve göklerde ve yerde) Melek, insan ve cin vesaire adına (kim var ise ve) onlardan gölge sahipleri olanların (gölgeleri de sabah ve akşam vakitleri) yani: Her zaman (ister istemez) yani bir kısmı tam bir itaat ve zevk ile, bir takımı da istemeyerek, bir mecburiyet sebebiyle (Allah Teâlâ'ya secde eder) onuniçin kulluk secdesine kapanır, yüzünü yerlere koyar. Veya o Kâinatın Yaratıcısına saygı ile ona karşı kulluğunu itirafta bulunur. Evet.. Bütün melekler, Cenab'ı Hak'ka tam bir itaatle secde eder, O'nun il âh lığını itiraf ile kulluk lisanlarını süslerler, vakit vakit kulluk secdesine kapanırlar. Yerlerde bulunan müminler de yine bir vicdan ne ş' esi ile, bir hürmet duygusu ile böyle kulluk secdesine devam ederler. Kâfirler, münafıklar ise Allah'ın birliğini o'na secdenin lüzumunu isteyerek tasdik etmezlerse de sırf bir zorlama veya dünyevî bir menfaat sebebiyle veyahut bir gösteriş için veyahut başlarına gelen bir musibetten kurtuluş ümidiyle Allah Teâlâya yalvararak ister istemez secdelere kapanırlar. Gölgelerin secdelerine gelince: Güneş vesâirenin ışıklarının yansıması ile meydana gelen gölgeler, birer kudret eseridir. Bunlar da ister istemez Kâinatın Yaratıcısının varlığına işaret edip durmaktadır. Onlar da kendilerine mahsus bir tarzda Yüce Mâbud için kulluk secdesine kapanmşı bir vaziyette bulunmaktadırlar. Onlar da lisanı hâl ile tevhit ve teşbihle bulunurlar. Bununla beraber Cenâb-ı Hak onlara da bir kavrayış bir kulluk secdesi duygusu ihsan etmiş olabilir. Bu uzak görülemez. Gölge sahiplerinin secdeye kapanmaları, gölgelerin de birer secde vaziyeti almakta olduğunu göstermektedir.

§ "Gu'duv"; gadatın çoğuludur ki: Sabahtan öğleye kadar olan vakitlerdir.

§ "Asal"; da aslın çoğuludur ki: İkindi ile güneşin batısı arasındaki vakitlerdir. Bunlardan burada kastedilen, bütün vakitlerdir. Bu 15. âyeti celîle secde âyetlerindendir. Bunu okuyan için de dinleyen için de tilavet secdesinde bulunmak bir sünnettir.

16. De ki: Göklerin ve yerin Rab'bi kimdir?. De ki: Allah'tır. De ki: Artık o'ndan başka dostlar mı edindiniz ki, kendi nefisleri için bile ne bir menfaate ve ne de bir zarara sahip olamazlar. De ki: Hiç kör ile gören e;it olur mu?. Veya karanlıklar ile aydınlık eşit olur mu? Yoksa Allah'a öyle ortaklar mı kıldılar ki, onlar da Allah'ın yarattığı gibi yarattılar da artık bu yaratma onlarca birbirine benzer mi göründü? De ki: Herşeyin yaratıcısı Allah Teâlâ'dır. Ve o, birdir, karşı durulamaz güç sahibidir.

16. Resulüm!. O inkarcılara, Allah'ın mâbudluğunu düşünmeyen gafillere (de ki: Göklerin ve yerin Rab'bi kimdir?.) bunların ve bunlarda bulunanların yaratıcısı, sahibi, işlerinin idarecisi kimdir?. Bir kere bunu düşünmeli değil misiniz?. Yüce Resulüm!. O gâfilere (de ki:) Bütün onların Rab'bi yalnız (Allah'tır) O'ndan başka Alemlerin Rabbi yoktur. Siz de bunu vakit vakit itiraf edersiniz. O halde Yüce Resulüm!. Onlara (de ki: O'ndan) o âlemlerin Rab'binden (başka dostlar nil edindiniz ki) bir takım putları Tanrı sanarak kendilerine tapındınız ki, onlar (kendi nefisleri için bile ne bir faydaya ve ne de bir zarara sâhipolamazlar) onlar kendileri için ne bir menfaat sağlayabilirler ve ne de kendilerine yönelen bir zararı def etmeye güç yetirebilirler. Artık ey putperest insanlar!. Sizlere ne fâideleri olabilir ki, onlara tapınıyorsunuz?. Bir kere düşünmeli değil misiniz?. Yüce (tabibim!. O gafillere (de ki: Hiç kör ile gören aynı olur mu?.) Yani: Hiç bilen ve gören bir Yüce Yaratıcı ile bilmekten, görmekten mahrum, âdi bir mahlûk eşit midir. Öyle bir mahlûka tap 11 ab ilsin veya hakikatları görmeyen, hakiki mabudunu tanımayan bir kâfir ile Hakkı tanıyan yüce Mabuda kullukta bulunan bir mü'mineşit midir?. Elbette eşit değildir. Kâfir, hidâyetyolunu görüp tâkibetmekten âciz bulunmaktadır. Bir mü'min ise hidâyetyolunu takibederek bir ebedî saadet sahasına erişecektir. (Veya karanlıklar ile aydınlık eşit olur mu?.) Elbetteki eşit olamaz. Evet.. Küfr ve sapıklıktan ibaret olan şeyler ile sırf hidâyet olan Allah'ı birleme ve imân arasında eşitlik düşünülemez. Küfr ve sapıklık, insanı karanlıklar içinde bırakır, mahveder. Allah'ı birlemek ve hakikî imân ise insanı bir selâmet ve saadet sahasına kavuşturur, onu ebedî, mutlu bir hayata ulaştırır. Artık nasıl olur da böyle bir aydınlık dururken öyle karanlıklar tercih edilebilir?. Ey Yüce Peygamber!. (Yoksa) o kâfirler (Allah'a öyle ortaklar mı kıldılar ki) yani: Kendileri de öyle bir iddiada, bir kanaatte bulunamazlar ki, (onlar da) o ortaklarda (Allah'ın yarattığı gibî yarattılar da) meselâ: Onlar da gökler gibi .yerler gibi, güneş ve ay gibi şeyleri yoktan var ettiler de (artık onlara) o müşriklere (bu yaratma birbirine benzer mi göründü) yani: Allah Teâlâ'nın yaratması ile o'na ortak koştukları şeylerin bu yaratmaları arasında bir benzerlik mi meydana geldi de artık Allah'ın neleri yaratmış olduğu ile bunların neleri yarattıklarını birbirinden ayırt edemez oldular!. Ve onları da bu yaradılışlarından dolayı ibâdete lâyık gördünüz!. Halbuki, böyle bir benzerlik meydana gelmiş değildir, o putların böyle birşeyi yaratamıyacağını siz de bilirsiniz. Artık o putlar, ibâdete nasıl lâyık olabilirler?. Ey Yüce Resulüm!. Hakkı ortaya çıkarmak ve kendilerini ikaz ve irşâd için o müşriklere (de ki: Herşeyin yaratıcısı Allah Teâlâ'dır) O'ndan başka yaratıcı voktur ki, ibâdete lâyık olabilsin (ve o) Kâinatın yaratıcısı (birdir) Hanlığında, rablığında tektir, birliğe sahiptir. Ve o Yüce Yaratıcı (kahredicidir) isterse bütün kâinatı mahv ve perişan edebilir. Müşrikleri elbette kahredecek ve cezalandıracaktır. Artık öyle Allah'ın kahrından kendilerini kurtaramıyacak olan bir takım putlara ve mahlûk kimselere nasıl ilahlık ve mâbudluk sıfatı verilebilir?. Onlara nasıl ibâdet edilebilir. Bunu her akıllı kimse düşünüp anlayamaz mı?. Bütün insanlar, Kâinatın Yaratıcısının kudret eserlerini düşünüp nurlu bir vicdana kavuşmalıdırlar.

17. Gökten bir su indirdi ve vadiler kendi hac imle rince sel olup akmaya başladı. Sel de hemen kendi üzerine çıkan bir köpüğü yüklendi ve bir süs veya bir eşya yapmak isteğiyle ateşte erittikleri madenlerden de onun gibi bir köpük meydana gelir. İşte Allah Teâlâ Hak ile bâtıla böyle misâl verir. İmdi o köpük atılarak gidiverir, insanlara fâide veren şey ise o yerde sabit olarak kalır. İşte Allah Teâlâ böylece misaller getirir. insanlara fâide veren sev ise o yerde sabit olarak kalır. İşte Allah Teâlâ böylece misaller getirir.

17. Bu mübarek âyet, küfr gibi zararlı, fâideden uzak, yok olmaya mâruz olan şeyler ile imân gibi çok fâideli, ebedî selâmete sebep, tercihi kurtuluş vesilesi olan fiil ve davranışların arasındaki farkı hoş bir misâl yoluyla beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Allah Teâlâ Hazretleri (Gökten bir su indirdi) semâ tarafından, bulutlardan yağmur yağdırdı (da vadiler kendi hacimlerince) kendi kapasitelerine göre veya insanlara faydalı olup zararlı olmayacak bir derecede (akmaya başladı) o yağmur suları sel kesilerek akıverdi. O (sel de hemen kendi üzerine çıkan bir köpüğü) temiz olmayan, faydasız çörçöpten ibaret şeyleri (yüklendi) işte bu bir misâl (ve) yine bunun gibi diğer bir misâl: Şöyle ki: insanların (bir süs) meselâ: Bir altın yüzük veya bilezik yapmak arz us iyi e (veya bir eşya) meselâ: Kendisinden istifâde edilecek bir kap veya bir silâh (yapmak isteğiyle) ateş yakıp (üzerinde erittikleri) Altun, gümüş, bakır, demir gibi yerdeki (madenlerden de onun gibi) sellerin üzerindeki köpük gibi (bir köpük) faidesiz, atılması lâzım gelen bir posa meydana gelir. (İşte) Bunlar birer misâl. (Allah Teâlâ Hak ile bâtıla böyle misâl verir.) yani: Hak, imân, İslâm ahlâkı ve benzeri hususlar, kamuya fâideli olan su gibidir veya o süs veya eşya yapılacak kıymetli maden gibidir. Bâtıl ise yani: Küfr ve gayrimeşru olan herhangi bir fâni varlık ise suyun veya madenin üzerinde meydana gelen faidesiz, bilâkis zararlı, hayata muhalif bir köpük, bir posa gibidir ki, onun atılması gerekmektedir. (İmdi o küpk atılarak gidiverir) ondan kimse yararlanamaz, onun atılması umumun selâmeti adına tercih edilmelidir. (İnsanlara fâide verecek şey ise) meselâ: Su gibi, veya süs takımı veya eşya gibi madenî şeyler ise (artık yerde sabit olarak kalır) ondan herkes istifâde eder. (İşte Allah Teâlâ böylece) güzel, enteresan, ibret verici (misaller getirir) tâki, ey insanlar!. Bu misâllerden istifade ederek hayatınızı düzenleyesiniz, fâideli olup olmayan şeyleri tanıyasınız, ebedî istikbalinizi temin etmiş olasınız. Evet.. Küfr, isyan ahlâksızlık birer zararlı köpük gibidir ki, bunları atmak, bunlardan kaçınmak genelin selâmeti icabıdır. İmân ile güzelce amel ve ahlâkî faziletler, hayatın kaynağı olan su gibidir, içtimaî hayatı süsleyen, düzenleyen süs takımı gibidir, kendisinden hakkıyla istifâde olunacak pek kıymetli eşya gibidir. Artık aklı başında olan bir insan nasıl olur da imâna, salih âmellere, güzel ahlâka aykırı hareketlere cür'et edebilir?.

18. Rab'I eri ne -Cenâb-ı Hak'kın davetine- uyanlar için bir güzellik vardır. O'na uymamış olanlar için de yeryüzünde olan şeylerin hepsi ve bir misli de beraber olacak olsa idi elbette kendilerini azaptan kurtarmak için hepsini feda ederlerdi. İşte onlar ki, hesabın en kötüsü kendileri içindir ve onların dönüp girecekleri yer cehennemdir. Ve o ne fena bir yataktır.

18. Bu mübarek âyetler, Cenâb-ı Hak'kın davetine uyanlarla uymayanların akıbetlerini bildiriyor. İlâhî davete uyanların hakikati gören, aydın zâtlar olduklarına ve pek güzel mükâfatlara kavuşacaklarına, bu davete uymayanların da manen kör olup kendilerini Allah'ın azabından hiç bir şekilde kurtaramayacaklarına işaret buyurmaktadır. Şöyle ki: (Rab'lerine) yani: Alemlerin Rabbinin davetine (uyanlar için) Allah'ın birliğini, 1 - 12. Muhammed'in peygamberliğini tasdik edip Kur'an-ı Kerim'in temsil yoluyla beyân buyurduğu hakikatları idrake çalışarak yüceltmeye vicdanı aydınlatmaya gayret eyleyenler için (bir güzellik vardır) çok güzel, yokluktan korunmuş, pek muazzam bir menfaat vardır ki, o'da cennettir, Allah'ı görme nimetine kavuşmaktır, (o'na) o davete (uymamış olanlar içinde) yani inatçı bir vaziyet alarak Rabbânî daveti kabul etmemiş, öyle pek yüce bir hakikate karşı, inkâra cür'et göstermiş kâfirler için de üç nev'î azap vardır. Şöyle ki: (Yeryüzünde olan şeylerin) bütün malların, servetlerin (hepsi ve bir misli de beraber olacak olsa idi) hepsine birden sahip bulunsalar idi kendilerini azaptan kurtamak için tümünü birden (feda ederlerdi) kendilerini uhrevî azaptan bu şekilde kurtarmaya çalışırlardı. Ne yazık ki, bu mümkün değildir. Bu durum, onların hakkında, birinci nev'i bir azaptır. (İşte onlar ki) O hak davete uymamış olanlar yok mu (hesabın en kötüsü kendileri içindir) ahirette en şiddetli bir hesaba tâbi olacaklardır. Bu da onların hakkında ikinci nev'î bir azaptır. (Ve onların dönüp gidecekleri yer cehennemdir.) Çünki, onlar dünyaya dalmış, Cenâb-ı Hak'ki unutmuş, bütün hayatlarını dünyada küfr ve isyan ile geçirmiş kimselerdir, İşte bu da onların hakkında üçüncü nev'î ve daimî bir hazaptır, bir cezadır, (ve) O cehennem (ne kötü bir yataktır) ne müthiş bir kalınacak yerdir. Onlar orada ebediyen azap görüp duracaklar, bütün bunlar küfrün bir neticesidir.

19. Sana Rab'binden indirilmiş olanın şüphesiz hak olduğunu bilen kimse o kör olan kimse gibi midir?. -Bunu- Ancak akıl sahipleri anlarlar.

19. (Ya o kimse ki) O imân sahibi olan mübâret zât ki, Hz. Hamza veya Ammar Radiyâllüh Anhümâ gibi muhterem sahabî ki, (sana Rab'binden indirilmiş t Cibrili Emin vasıtasiyle inzal buyurulmuş (olanın) Kur'an'ı Kerim'in »şüphesiz hak olduğunu bilir) onun hakikaten ilâhî bir kitap olduğunu tasdik eder, artık bu mübarek zât; (o) Ebu Cehil gibi (kör, olan) basiret gözü kör, yani ilâhî âyetleri görüp anlamaktan mahrum bulunan (kîmse gibi midir?.) elbette değildir. Hiç. aydınlık ile karanlık aynı olur mu?. Bunların aralarındaki farkı (ancak akıl sahipleri) güzelce düşünen, tefekkür eden zâtlar (idrâk ederler) bundan yararlanırlar.

§ Bu âyeti kerime'nin Hz. Hamza ile Ebu Cehil veya benzerleri hakkında nazil olduğu rivayet olunuyor. Maamafih hükmü geneldir.

20. Onlar ki, Allah Teâlâ'nın ahdini yerine getirirler ve verdikleri sözü bozmazlar.

20. Bu mübarek âyetler, hakikaten akıllı, düşünen ve imân şerefine ulaşan zatların vasıflarını, ahlâkî olgunluklarını bildiriyor. Onların ne gibi iltif atlara, müjdelere ulaşmış, ne gibi yüce ve ebedî nimetlere kavuşmuş olacaklarını şöylece beyân buyuruyor. (Onlar ki) O güzel vasıfları şöylece beyân olunan zâtlar ki, (Allah Teâlâ'nın ahdini yerine getirdiler) üzerlerine aldıkları vazifeleri yerine getirmeye çalıştılar, ruhlar âleminde itiraf etmiş oldukları Allah'ın rablığını tasdikde devam ederler (ve verdikleri sözü bozmazlar) imânlarında, sözlerinde, antlaşmalarında doğruluktan ayrılmazlar.

21. Onlar ki, Allah Teâlâ'nın gözetilmesini emrettiği şeyi gözetirler ve Rab'lerinden sakınırlar ve kötü hesaptan korkarlar.

21. Evet.. (Onlar ki,) O doğru, sebat eden zâtlar ki (Allah Teâlâ'nın gözetilmesini) terk edilmeyip uyulmasını (emrettiği şeyi gözetirler) bütün Peygamberlerin aralarını ayırmayı? hepsine de imân ederler, sıla-i rahme (ana, baba ve yakınları ziyaret etmeye) riâyet ederek akraba arasındaki bağı muhafazaya çalışırlar, bütün insanların haklarını gözetirler, kalplerini daima güzel inanç ile, duygular ile aydınlatır dururlar (ve Rablerinden sakınırlar) Kâinatın Yaratıcısının kudretini, heybetini, azametini düşünerek bir hürmet ile korku ve ürperti içinde yaşarlar, ona isyan etmekten kaçınırlar. (Ve) O muhterem zâtlar (kötü hesaptan korkarlar) kıyametteki hesabı düşünerek titrerler, daha öyle bir hesaba çekilmeden kendi nefislerini muhasebe altına alırlar, hallerini ıslaha çalışırlar ve kötülüğe meydan vermezler.

22. Ve onlar ki, Rab'lerinin rızasını isteyerek sabretmişlerdir ve namazı doğruca kılmışlardır ve kendilerine rızıklandırdığımız şeylerden gizlice ve açık olarak harcamada bulunmuşlardır ve kötülüğü iyilik ile savarlar, işte onlar için bu dünyada iyi bir akıbet vardır.

22. (Ve onlar ki) O takva sahibi müminler ki (Rablerinin rızasını isteyerek) nefislerinin kötü eğilimlerine karşı direnç göstermek ve üzerlerine düşen vazifeleri yerine getirmeye çalışmak hususunda ve takdir edilen bâzı belalara, musibetlere karşı tahammül göstermek suretiyle (sabr etmişlerdir) Allah'ın takdirine razı bulunmuşlardır. (Ve namazı) Farz ve nafile olan herhangi namaz vazifesini (doğruca kılmışlardır) rükün ve şartlarına güzelce riâyette bulunmuşlardır. (Ve kendilerini rızıklandırdığımız şeylerden) nimetlerden, servetlerden (gizlice ve açıkça harcamada bulunmuşlardır) meselâ: Zekâtlarını, sadakalarını fakirlere gâh açıkça ve gâh gizlice vermişlerdir. Bir suçlamadan kurtulmak veya başkalarına uyulması gereken, bir örnek olmak için zekâtı açıkça vermek uygundur. Fakat böyle olmayınca gizlice vermek daha iyidir. Tâki, fakirin utanmasına veya kendisinin gösterişte bulunmuş olmasına meydan verilmiş olmasın. Sadakaların da gizlice verilmiş olması daha iyidir. (Ve) O zâtlar (kötülüğü iyilik ile savarlar) yani: İnsanlık icabı bir kusur yapmış olunca arkasından bir iyilik, bir güzel âmel yaparak Cenab'ı Hak'tan af taleb ederler. Ve birine hiddetlenince hemen yumuşakça bir vaziyet alırlar. Bir kimseden bir kötü söz işitince kendileri güzel bir söz ile karşılıkta bulunurlar. Bir zulm görseler onu affa çalışırlar. Kendilerini yakınları gelip ziyaret etmedikleri hâlde onlar gider ziyarette bulunurlar (işte onlar için) öyle yüksek amel, güzel ahlâk sahipleri için (bu dünyada iyi bir âkibet vardır) onlar dünyada güzel bir istikbâle kavuşurlar, güzel bir sona ulaşırlar.

23. Adn cennetleri -vardır ki- onlara gireceklerdir ve babalarından ve eşlerinden ve çocuklarından salih olanlar da -beraber- melekler de onların üzerine her kapıdan giriverirler.

23. Evet o zâtlar için (Adn cennetleri) vardır ki, (onlara gireceklerdir) yani: Onlar için içlerinde sürekli kalacakları cennetler takdir edilmiştir. (Ve) o cennetlere kendileriyle beraber (babalarından ve <eşlerinden ve çocuklarından) yani: Babaları, anaları, kardeşleri vesaire gibi bütün yakınları olup (salih olanlar da) beraber gireceklerdir. Bu da onların haklarında başka bir ilâhî lütuftur. Bir kimse elbette o gibi yakınlarının da kendi yanında bulunmalarını arzu eder. Binaenaleyh o yakınlar da madem ki, iyi hal sahipleridir, ibâdet ve itaat hususunda dereceleri nisbeten aşağı bulunsa da yine o zatlara bir lûtf ve ikram için katılmış olacaklardır. Hattâ deniliyor ki: Onların öyle toplanarak birbirlerine kavuşmaları, dünyadaki hâllerini anmaları, sonra da öyle muazzam nimetlere kavuşmaları kendileri için çok büyük bir zevk ve sevince vesîle olacaktır. Ne bahtiyarlık!. Hattâ (melekler de onların üzerlerine her kapıdan giriverirler) cennetlerin kendilerine mahsus pek kıymetli mücevherlerden yapılmış birçok kapıları vardır ki, meleklerin cennet ehlini ziyaret etmek ve müjetelemek için o kapılardan vakit vakit girmeleri de o cennette oturan zâtlar için başkaca bir hürmet vesilesi ve ferahlıktır.

24. -Derler ki- sabrettiğinizden dolayı üzerinize selâm olsun. Artık dünya yurdunun sonu, ne güzeldir!.

24. Bu mübarek melekler, cennetlere kapılarından girer de o muhterem cennet ehli için derler ki: Ey mutlu zâtlar!. (Sabrınızdan dolayı) Dünyadaki dinî vazifelerinizi güzelce yapmaya çalışıp bir takım sıkıntılara katlanmış olmanız sebebiyle (üzerinize selâm olsun) sizi selâmetin devamiyle müjdeleriz, bu kavuştuğunuz muazzam nimetler asla yok olmayacaktır. (Artık) Bu cennetler, bu azîm nimetler (ne güzel yurdun akıbeti) işte bütün bu nimetler, dünyadaki sabrınızın, kulluk vazifelerinizi yerine getirmenizin bir neticesi, bir mükâfatıdır. Ne muazzam ilâhî bir lütuf!. Artık insanlar, böyle ebedî bir selâmete, saadete nail olmak için daha bu dünyada iken Allah'ın dinine sarılarak güzelce âmellerde, hareketlerde bulunmalı değil midirler?.

25. Ve o kimseler ki. Allah'a verdikleri sözü pekiştirdikten sonra bozarlar ve Allah'ın gözetilmesini emrettiği şeyi terkederler ve yeryüzünde fesat çıkkarırlar. İşte lanet onlaradır. Yurdun kötüsü de onlaradır.

25. Bu mübarek âyetlerde kabul ve tercih etmiş oldukları sözlerine ve Cenab'ı Hak'kın emirlerine riâyet etmeyen bedbaht kimselerin pek kötü akıbetlerini bildiriyor. Daima değişikliğe uğrayan dünya hayatının âhiret hayatına göre bir öneme sahip olmadığını ihtar ediyor ve Rasülü Ekrem'in peygamberliği binlerce âyet ile ortada iken başka bir alâmet isteyen kâfirlerin sapıklığa düşmüş olduklarını, hakkı kabul edenlerin ise hidayete, kalp sükûnetine kavuşmuş olduklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Söz ve antlaşmaya riâyet edenlerin güzel âkibetleri beyân olunmuştur. (Ve) Bilâkis (o kimseler ki. Allah'ın ahdini) imân ve tasdik edilmesi icâbeden esaslara âit tekliflerini kabul ve itiraf ile pekiştirdikten (takviye ettikten sonra bozarlar) ona muhalefette bulunurlar (ve Allah'ın gözetilmesini) riâyet edilmesini hakkında hürmet ve riâyette bulunulmasını (emrettiği şeyi terkederler) meselâ: Yüce Peygamberlerin aralarını ayırmayıp hepsini de tasdik ile yükümlü oldukları halde onların hepsini veya bir kısmını inkârda bulunurlar, akrabaların haklarına, mü'minlerin hukukunu gözetmekle mükellef bulundukları halde bunları gözetmezler (ve yeryüzünde fesat çıkarırlar) meselâ: Zulm ederler, insanların kalplerini yanlış fikirler ile coşturmaya çalışırlar, halkı hak'ka aykırı ve bâtıl şeyleri kabule teşvikte bulunurlar. (İşte lanet onlaradır) Allah'ın rahmetinden uzak düşecek olan, onlardır. (Yurdun kötüsü de onlaradır) dünyanın kötü akibeti veya cehennem azabı onlara yöneliktir. Artık bir insan kendisini böyle müthiş bir âkibete, felâkete uğratacak olan kâfirce hareketlerde bulunmalı mıdır?. Her insan, buny düşünmeli değil midir?. Geçici dünya varlığına o kadar kapılarak ebedî hayatı, ebedî bir âlemi düşünmemek nasıl uygun olabilir?.

26. Allah Teâlâ dilediğine rızkını bollaştırır ve daraltır. Ve onlar dünya hayatı ile sevindiler. Halbuki, dünya hayatı ahiretin yanında geçici bir faydadan başka birşey değildir.

26. (Allah Teâlâ) Bu dünyada (dilediğine rızkını bollaştırır,) kendisini büyük bir nimete, servete kavuşturur, dilediğinin rızkını da (daraltır) ve bir şahsı da bir müddet geniş bir varlığa, bir müddet de büyük bir ihtiyaca uğratır. Yine bazen bir kâfiri büyük bir servete kavuşturduğu halde bir mü'mini ihtiyaç içinde bırakmış olabilir. Bütün bunlar birer hikmete dyanmaktadır, bu imtiham âleminin gereğidir. Artık bu fâni dünya varlığına güvenerek kulluk vazifesini unutmak nasıl uygun olabilir. (Ve) Halbuki, (onlar) Mekke'deki müşrikler (dünya hayatı İle sevindiler) ellerinde bulunan çabucak yok olucu varlığa bakarak cahilce ve kendini beğenmişçe bir sevince dalmış, kulluk ve şükran vazifelerini düşünmez bulunmuşlardır. (Halbuki dünya hayatı) Bütün varlıklariyle beraber (ahiretin yanında) uhrevî hayata göre (bir metâdan) âdi, çabukça yok olmaya mahkûm bir menfaatten (başka bir şey değildir.) Artık akıllıca düşünen bir kimse böyle geçici, ehemmiyetsiz bir menfaat, bir varlık karşılığında ebedî, muazzam menfaatleri nasıl feda edebilir?, İnsan bu dünyada iken bir nimete ulaşırsa onu kendisine ihsan eden Yaratıcısını düşünmeli, ona şükr'etmelidir. Yoksa herhangi bir dünya nimetini elde edip de onunla gururlanmak, artık hakikî istikbalini düşünmemek, dinî vazifelerini terketmek nasıl uygun olabilir?. Birgün kendisinden o nimetin mahvolup gideceğini hiç düşünmez mi?.

27. Ve kâfîr olanlar derler ki: Ona Rab'binden bir mucize indirilmiş olmalı değil mi idi?. De ki: Muhakkak Allah Teâlâ dilediğini sapıklığa düşürür ve hak'ka yönelen! de kendisine hidâyet eder.

27. (Ve) Peygamber zamanındaki (kâfirler derler ki, ona) Hz. Muhammed Aleyhisselâm'a (Rab'binden) Kerem Sahibi Yaratıcı tarafından (bir mucize) bir açık alâmet (indirilmiş olmalı değil mi idi?.) O da Hz. Musa'nın asası gibi, yedi beyzâsı gibi apaçık bir mucizeye sahip olmalı idi. Halbuki, Rasûlü Ekrem'in mucizeleri daha yüce, daha ebedî idi. Öyle olduğu halde onu takdir edemiyor, başka bir alâmet istiyorlardı. Cenâb-ı Hak'ta o Yüce Peygamberine emrediyor ki: Resulüm!. O inkarcılara (de ki: Muhakkak Allah Teâlâ dilediğini sapıklığa düşürür.) herkesin kabiliyetini, iradesini neye sarfedeceğini ezeli ilmi ile bilir. Kullarının yaratılış kabiliyetlerini, hidâyet yoluna sarfedip etmeyeceklerini de tamamen bilir. Artık hidaet yolunu tercih etmeyenleri sapıklığa düşürür. Onlar nice mucizeler gördükleri halde yine kendilerini küfürden, inkârdan geri alamazlar, gösterilecek mucizelerden istifade edemezler, (ve) Kerem Sahibi Yaratıcı (hak'ka yöneleni de) yaratılış kabiliyetini güzelce kullanarak hakikati göreni, açık delilleri, âyetleri güzelce düşünüp hak'ka yöneleni de (kendisine) kendi ilâhî dinine (hidâyeteder) sevkeder ve kavuşturur. Binaenaleyh öyle fazla alâmetler istemekle meşgul olmamalıdır. Ancak mevcut eşsiz eserleri, âyetleri nazarı dikkate almalıdır, Cenâb-ı Hak'ka yalvararak ondan hidâyet talebinde bulunmalıdır.

28. -Onlar- o zatlardır ki, Allah'ın zikriyle kalpleri mutmain olduğu halde imân etmişlerdir. Haberiniz olsun ki, Allah'ın zikriyle kalpler mutmain olur.

28. Evet.. Olar, o hak'ka yönelenler (O zatlardır ki) onlar (Allah'ın zikriyle) Cenâb-ı Hak'kın kutsî varlığını düşünmekle, o husustaki delilleri dikkate almakla, onun rahmet ve bağışını niyaz etmekle veyahut Kur'an'ı Kerim'in âyetlerini dinlemekle (kalpleri mutmain) sükûnet bulup, vicdan ızdırabından uzak (olduğu halde imân etmişlerdir.) Kendilerinde hiçbir şüphe kalmamıştır. Bununla beraber bu gibi zâtlar, Allah'ın büyüklüğnü düşünürler, ona karşı kulluk vazifelerini hakkıyle yapabileceklerini kestiremezler, kendilerinden insanlık icabı bir kusur ortaya çıkabileceğini düşünerek kalplerinde bir Allah korkusu tecelli eder ki, bu da onların

imânlarından olgunluktan doğar. Nitekim Enfâl Süresindeki

Müminler ancak, Allah anıldığı zaman yürekleri titreyen... kimselerdir. (8/2) âyeti kerimesi bunu bildirmektedir. Artık Ey müminler!, (haberiniz olsun ki. Allah'ın zikriyle) başkasının değil ancak o Yüce Yaratıcının kudret ve büyüklüğünü, lütf ve keremini düşünmek ve kutsamakla (kalpler mutmain olur) vicdanlarda kesin bilgi meydana gelir, ruhlarda bir sükûnet, bir it i m ad, bir ferahlık tecellî eder durur. Ne mutlu öyle yüce bir ruh haline kavuşan mü'minlerin hâline!.

29. O kimseler ki, imân ettiler ve iyi amellerde bulundular, kurtuluş ve selâmet onlara, dönüp gidilecek güzel bir yurt da onlara...

29. Bu mübarek âyetler, samimi olarak imân eden ve salih amellerde bulunan zatların kavuşacakları mükâfatlara işâretediyor. Rasülü Ekrem'in de geçmiş ümmetler gibi bir ümmete Peygamber gönderilmiş olduğunu ve inkâr edenlere karşı rahman olan Allah Teâlâ'dan başka bir mabut olmadığını beyân ile mükellef bulunduğunu bildiriyor. Ve Kur'an'ı Kerim'in ne büyük bir mucize olduğunu ve Cenâb-ı Hak'kın dileyecek olsa bütün halkı hidayete eriştirebileceğini ve o kâfirlere erge; bir felâketin geleceğini şöylece beyân buyurmaktadır. (O kimseler ki) O Allah'ı zikretmekte kalpleri mutmain olan zâtlar ki (imân ettiler) kalplerinde imân nuru parlayıp durdu (ve iyi amellerde bulundular) namazlarına, niyazlarına ve diğer dinî vazifelerine devam ettiler, işte asıl (kurtuluş ve selâmet onlara) mahsustur. Hayra; bağışa kavuşacak olan da onlardır. (Dönüp gidilecek güzel bir yurt da onlara) aittir. Onlar cennetlere girmek saadetine kavuşacaklardır.

30. İşte seni öylece bir ümmete gönderdik ki, onlardan evvel de nice ümmetler gelip geçmişlerdi. Sana vâhyettiğimizi onlara okuyasın, -diye- ve onlar rahmanı inkâr ederler. De ki: O benim Rab'bimdir, o'ndan başka ilâh yoktur, ancak o'na tevekkül ettim ve son dönüş de ancak o'nadır.

30. (İşte) Resulüm Ya Muhammedi. (Seni öylece) Senden evvel göndermiş olduğumuz Peygamberler gibi (bir ümmet içinde) birçok cemaatler arasında onlara Peygamber olarak (gönderdik ki, onlardan) o senin gönderildiğin ümmetten (evvel de nice ümmetler) bu dünyaya (gelip geçmişlerdir) onların hayatları. Peygamberlerine karşı ne gibi bir vaziyet almış oldukları tarihen sabittir ve Kur'an'ı Kerim'i dinî hükmleri (onlara) o ümmetine (okuyasın) diye seni de bir Peygamber gönderdik. Halbuki, (onlar) o ümmetin fertlerinden olanlar (rahmani inkâr ederler) rahmeti ve inayeti pek geniş, herşeyi kuşatan Allah Teâlâ'nın rahman ismi celîli ile vasıflanmış olduğunu bilmezler. Habibim!. Onlara (de ki: O) inkâr ettiğiniz rahman (benim Rab'bimdir, o'ndan başka ilâh yoktur.) ) I ah lığa ve mâbutluğa sahip olan ancak O Rahman sıfatını taşıyan ezelî yaratıcıdır. Ben (ancak o'na) o rahman ve rahîm olan mabuduma (tevekkel ettim) bütün işlerimde o'na itimad eder bulunmaktayım (ve son dönüş de ancak o'nadir) ben de, siz de nihayet o ezelî yaratıcının huzuruna sevkedileceğiz, hakkımızda hükmedecektir. Veyahut hepimizin tövbe ederek rahmetine, af ve bağışına müracaat edeceğimiz kutsal varlık, ancak o rahman sıfatiyle vasıflanmış olan Yüce Mabuddur.

§ Bu âyeti kerimenin iniş sebebi hakkında deniliyor ki: Rasülü Ekrem Mekke müşriklerine hitaben: "Rahmana secde ediniz" diye emredince onlar, "Rahman kimdi onu bilmiyoruz" demişlerdi. Bunun üzerine bu âyet nazil olmuştur.

Biz Ve yine deniliyor ki: Ebu Cehil, Peygamber Efendimizin "Ya Allah!. Ya Rahman" diye duada bulunduğunu işitmiş, müşriklerin yanına gitmiş Muhammed -Aleyhisselâm-Hem Allah'a dua ediyor, hem de Rahman adındaki başka bir Allah'a duada bulunuyor, halbuki, biz Yemâme'nin Rahmanından başka bir rahman bilmiyoruz" demiş, bunun üzerine bu âyeti celile inmiş, Rahman'ın Cenabı Allah'tan başka bir ilâh olmadığı açıklanmıştır.

31. Ve eğer bir Kuran ki, onunla dağlar yürütülmüş veya onunla yer parçalanmış veya onunla ölüler konuşturulmuş olsa idi işte bu Kuran ile olmuş olurdu. Fakat bütün işler Allah'ındır. İmân edenler anlamadılar mı ki: Allah T e âlâ dileyecek olsa idi elbette bütün insanları hidâyete erdirirdi. Kâfirlere gelince onlara kendi kötü amelleri sebebiyle bir felâket isabet edip duracaktır. Veya Allah'ın vadi gelinceye kadar o felâket yurtlarının yakınına inecektir. Şüphe yok ki. Allah Teâlâ verdiği sözden asla dönmez.

31. (Ve) Yüce Resulüm!. (Eğer bir Kur'an ki) Herhangi bir ilâhî kitap ki, (onunla dağlar yürütülmüş) olsa (veya onunla yer parçalanmış) ırmaklar, çeşmeler meydana gelmiş bulunsa (veya onunla Ölüler söyletilmiş olsa idî) onun okunmasiyle ölüler yeniden hayat bularak konuşmaya başlamış bulunsa idi, işte bu sana indirilmiş olduğum Kur'an'ı Kerim ile olmuş olurdu. Bu Kur'an'ı Kerim, yüce bir kitabtır, Allah'ın nice kudret eserlerini içermektedir, bu Kur'an-ı Kerim sayesinde nice manevî değişmeler meydana gelmiş, nice kalpler, ruhlar İslâm dinini kabul ile sonsuz rahmetlere kavuşmuştur. Bununla beraber o kaabiliyetsiz kâfirler böyle yüce bir harika meydanda iken yine imân nimetine ulaşamazlar. Şunu da bilmelidir ki, (bütün emir. Allah'ındır) Cenab'ı Hak her şeye tamamen kaadirdir, mülkünde hikmetine göre tasarrufta bulunur, kulları hakkında onların tercihlerine göre irâde ve takdirde bulunmuştur. Kur'an ile öyle istenilen olağanüstü hâdiselerin meydana gelmemesi de o Hikmet sahibi'nin hikmeti gereğidir, eğer isteyecek olsa idi o hharikaları da derhal meydana getirebilirdi. Şüphesiz buna inanıyoruz. (İmân edenler anlamadılar mı?.) Elbette anlamışlardır (ki. Allah Teâlâ dileyecek olsa idi elbette bütün insanları hidayete erdirirdi) öyle istedikleri gibi büyük hârikaları vücude getirmekle bütün insanları hidâyete kavuşturabilirdi. Fakat böyle bir haldeki imân, zarurî, bir imân bir ümitsizlik imânı durumunda bulunmuş olurdu ki, bu makbul değildir.

Diğer bir yoruma göre de mü'minolanlar, bütün kâfirlerin imân etmeyeceklerin-den ümitsizliğe düşmemelidirler. O müminler de bilirler ki, Cenâb-ı Hak o kâfirlerin imanlarını, hidâyetlerini dileyecek olunca onlar da hidayete ulaşırlar. Nitekim vakit vakit nice dinsizler kanaat değiştirirek imân nimetine kavuşmaktadırlar. Bir de

bazı mü'minler, kâfirlerin imâna gelmeleri için istedikleri hârikaların meydana gelmesini kalben temennide bulunmuşlardı. İşte bu gibi zatlara karşı âyeti cevap vermekte, kendilerini ikaz buyurmaktadır, (kâfirlere gelince onlara kendi kötü amelleri sebebiyle bir

felâket isabete dip duracaktır.) Mutlaka kâfirlere veya Mekke'i Mükerreme'de bulunmuş olan müşriklere kendi küfrleri, Kur'an ile alay etmeleri, Cenab'ı Hak'kın Rahman sıfatını inkârları yüzünden ergeç bir felâket, çeşit çeşit belâlar, şiddetli hâdiseler, esaret gibi musibetler isabet edecektir. Nitekim daha sonra Mekke'i Mükerreme fethedilmiş, oradaki müşrikler lâyık oldukları akıbete kavuşmuşlardır. Diğer müşriklerin, inkarcıların da vakit vakit ne musibetlere uğradıklarını tarih kaydetmektedir. (Veya Allah'ın vâ'di gelinceye kadar) yani: Rasûlullah'ın zafere kavuşacağına dâir olan ilâhi vâ'din ortaya çıkmasına kadar veya Hz. İsa'nın yere inmesiyle müslümanların bütün kâfirler üzerine zafer ve galibiyete ulaşması anına kadar veyahut kıyâmetgününün meydana gelmesine kadar (o felâket) o takdir edilen müthiş mağlûbiyet, o kâfirlerin (yurtlarının yakınına gelecektir.) meselâ: Çeşit çeşit hastalıklara tutulacaklardır, çoluk çocukları, aileleri öldürülecek esaretlere düşebileceklerdir. Bir nice faciaların kendilerini tamamen kaplayacağı endişesiyle bağırıp çağırmaya başlayacaklardır. Nitekim vakit vakit yer sarsıntıları, su tufanları yüzünden ne korkunç hadiselere uğramaktadırlar. Artık o inkâr edenler, böyle bir akıbeti beklesinler. (Şüphe yok ki. Allah Teâlâ verdiği sözden dönmez.) böyle bir muhalefet, Allah hakkında imkânsızdır, O'nun şanına lâyık değildir. Cenâb-ı Hak'kın bütün buyurdukları gerçekleşecek, müslümanları rahmetine kavuşturacaktır, İslâmiyet'in yücelmesi hakkındaki ilâhi va'di de nihayet tecelli edecektir, ve nitekim de tecellî etmiştir. Mekke'i Mükerreme'nin fethi, İslâmiyet'in her tarafa yayılması da bu cümleden bulunmaktadır.

§ Bu âyeti kerîme: Rasûlullah'ın üzüntü ve kederini gidermek, mübarek kalbini takviye etmek kendisini müjdelemek gayesini de içermiş bulunmaktadır.

§ "Karla"; pek şiddetli şev, büyük bir belâ ki, isabet ettiği kimseyi ızdıraba sokar. Bir evin alanına ve bir yolun yukarısına da "karlatüddâr" "karlatüttarik" denilir. "Dâhiye" mânâsına da gleri ki belâ, meşakkat ve büyük iş demektir.

32. And olsun ki, senden evvelki Peygamberler ile istihzada bulunulmuştu. Ben kâfir olanlara bir mühlet verdim, sonra onları yakaladım. Artık azap nasıl oldu!.

32. Bu mübarek âyetler, Rasülü Ekrem'e teselli vermek için diğer Peygamberlerle de alay edilmiş olduğunu ve öyle alay etmeye cür'et edenlerin de ne elem verici azaplara çarpılmış bulunduklarını bildiriyor. Ve o müşriklerin ne kadar cahilce harekette bulunarak aldanmış olduklarını, kendi küfrlerinin kendilerine ne kadar süslü gösterilmiş olduğunu ve onların nihayet ne kadar dünyevî ve uhrevî azaplara uğrayıp, himayeden mahrum kaldıklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Yüce Resul!. Bir takım hârikaların meydana getirilmesini senden bir alay yoluyla isteyen müşriklerin o sözlerinden dolayı üzülme. (And olsun ki, senden evelki) birçok (Peygamberler ile) de kavimleri tarafından öyle (alay edilmişti.) O Peygamberler de sabr etmiş ve yine risalet ve peygamberlik vazifelerini yerine getirmeye devam buyurmuşlardı. Cenâb-ı Hak ise o kavimleri yine bir müddet yaşatmış, fakat onları nihayet lâyık oldukları müthiş akıbetlere kavuşturmuştur. İşte buyuruyor ki: (Ben) Yüce Yaratıcı o (kâfir) alay etmiş (olanlara bir mühlet verdim) haklarındaki cezayı bir müddet erteledim. Hallerini düzeltebilmeleri için müsait bir vakit bıraktım. (Sonra onları yakaladım) Devam edip durdukları küfr ve alay etmenin cezasına kavuşturdum. (Artık azap nasıl oldu?.) Onların haklarındaki ilâhî azâb-nekadar şiddetle meydana geldi. Bunu şimdiki müşrikler de bir düşünmeli değil midirler?. İşte Ey Yüce Resul!. Seninle alay etmek alçaklığını gösteren kâfirler de ergeç böyle müthiş akıbetlere uğrayacaklardır. Artık sen üzülme. Cenab'ı Hak onların bütün kâfirce hâllerini bilmektedir. Buna inancımız tamdır.

33. Herbir nefsin kazandığını gözetleyip muhafaza eden mi -öyle bir Alim Yaratıcıyı mı inkâr ediyorlar?. Ve Allah için ortaklar edindiler. De ki: Onların adlarını söyleyiniz!. Yoksa ona, o Kâinatın Yaratıcısına -yeryüzünde bilmediği birşeyi mi haber vereceksiniz?. Yoksa boş söz ile mi- kendinizi aldatıyorsunuz?. Belki kâfir olanlara kendi hileleri süslenilmiş oldu ve doğru yoldan alıkonuldular ve her kimi ki. Allah T e âlâ sapıttırırsa artık onun için bir hidâyet rehberi yoktur.

33. O kâfirler. Kâinatın Yaratıcısının kudret ve azametini hiç düşünmezler mi?. (Herbir nefsin) şahsın (kazandığını) hayır ve şer ile o şahsı (gözetleyip muhafaza eden mi) öyle bir Alim Yaratıcıyı mı inkâr ediyorlar?. O Yüce Mabudu öyle fâide ve zarar verebilecek kudretten mahrum olan ve herhangi birşeyi bilmeğe güç yetiremeyen putları gibi mi sanıyorlar?. O ne cehalet!. O kâfirler, öyle âciz, fâideden uzak putları (Allah Teâlâ için ortaklar edindiler) onları Cenâb-ı Hak'ka ortak koştular. Hiç

düşünmediler mi ki; o putlar mâbudluk vasfına sahip olabilirler mi?. Habibim!. O müşriklere (de ki: Onların) O putların bir kere (adlarını söyleyiniz) bakınız onların ne kıymetleri vardır?. Onların hakikî isimleri, mahiyetleri taşlardan, ağaçlardan, yaratılmış âciz, şuursuz şeylerden başka mıdır?. (Yoksa ona) O Kâinatın Yaratıcısına (yeryüzünde bilmediği birşeyi mi haber vereceksiniz?.) Bu ne mümkün, şüphe yok ki, o Yüce Yaratıcı herşeyi hakkıyla bilmektedir. O putların da ne kadar âdi bir mahiyetde bulunduğu o hikmet sahibi mâbud tarafından tamamen bilinmektedir. (Yoksa) Ey müşrikler!, (boş söz ile mi) kendinizi aldatıyorsunuz?. O putların Cenâb-ı Hak'ka ortak olamayacakları kesin olarak sabit iken siz bir delile, bir aklî delile dayanmaksızın sâde bir lâf ile mi, yalnız babalarınızı taklid ile mi o putlara mâbutluk isnat ediyorsunuz?. Ey müşrikler!. Sizin bu iddianız ne kadar önemsiz! (Belki) Öyle (kâfir olanlara kendi hileleri) öyle Cenab'ı Hak'ka ortak olamayacak şeyleri ortak kabul etmeleri hususundaki lâkırdıları, bâtıl iddiaları, müslümanlara karşı hilekârca bir vaziyet almaları (süslenilmiş oldu) onlara bu lâkırdıları, bu hileleri, bu kötü inançları insan ve cin şeytanları tarafından süslü gösterilmiş bulundu. (Ve) O müşrikler böylece (doğru yoldan alıkonuldular) hidâyet yolundan uzak düşürüldüler, kendi kötü hareketlerinin cezasına kavuşmuş oldular. Evet.. (Ve her kimi ki. Allah Teâlâ saptırırca) herhangi şahıs ki, kendi kötü iradesinden dolayı hidâyet yolundan Allah tarafından men edilirse (artık onun için» öyle saptırılmış bir şahıs için (bir hidâyet rehberi yoktur) onu hiçbir mahlûk hidâyete götüremez. Allah'ın takdirine hiçbir şey engel olamaz.

34. Onlar için dünya hayatında bir azap vardır. Ahiret azabı ise elbette daha meşakkatlidir ve onlar için Allah'tan hiçbir koruyucu da yoktur.

34. (Onlar için) Öyle müşrikler hakkında (dünya hayatında bir azap vardır.) onlar öldürülürler esir edilirler, ihanete uğrarlar, vakit vakit musibetlere tutulurlar. Fakat onların hakkındaki (ahiret azâbıise elbette daha meşakkatlidir) o dünya hazabına benzemez. Ondan çok fazla kuvvetlidir, şiddetlidir ve süreklidir. (Ve onlar için) Öyle müşrik şahıslar için (Allah'tan) Cenâb-ı Hak'kın azabından, kahrının pençesinden kendilerini kurtarabilecek (hiçbir koruyucu da yoktur.) Onları artık tutunacakları dünyevî ve uhrevî azaplardan koruyacak, himaye edecek bir yardımcı bulunamaz. İşte şirk ve küfrün cezası!. Halbuki, onlar güzelce düşünüp Hz. Peygamber'in nasihatlarını kabul etmiş, imân şerefine kavuşmuş, zühd ve takva ile vasıflanmış olsalar idi ne kadar büyük ebedî nimetlere, cennetlere ulaşırlardı.

35. Takva sahiplerine vadolunan cennetin özelliği (şudur) onun altından ırmaklar akar, yemişleri ve gölgeleri daimîdir. İşte o, -cennet- sakınanların sonudur. Ve kâfirlerin sonu ise ateştir.

35. Bu mübarek ayetler, mü'min ve takva sahibi olan zatların ulaşacakları muazzam nimetleri, inkarcıların da kötü sonlarını bildiriyor. Kendilerine kitap verilmiş olanların iki guruba ayrılıp bir grubun Kur'an-ı Kerim'in inişiyle kalpleri ferahlamış olduğu halde diğer gurubun da bazı ayetleri inkar eylemekte bulunduğunu haber veriyor. Ve Rasulu Ekrem'in ne ile emrolunmuş bulunduğunu ve Kur'an-ı Kerim'in arap lisanı üzere indirilmiş bir hükümler topluluğu olduğunu, öyle bir takım inkarcıların arzularına uymanın ise ne kadar helak edici olacağını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki : (Takva sahiplerine) Allah Teala'dan korkan, onun hükmlerine riayet eden mü'minlere Allah tarafından (va'd olunmuş olan cennetin özelliği) sahipolduğu, güzel, büyük sıfatı, vaziyeti bir cennet gibidir ki (onun) o cennetin özelliklerinden olmak üzere (altından ırmaklar akar) lezzetli, şeffaf sular akar ve onun (yemişleri ve gölgeleri daimidir) öyle dünya bahçelerinin bostanlarının meyveleri, sebzeleri gibi geçici değildir. Ve orada daimi hoş bir gölgelik vardır. Yani o cennette sıcaklık, soğukluk, zulmet gibi şeyler yoktur. Onun hoş gölgesini giderecek güneş gibi, ay gibi bir şey mevcut değildir. (İşte o) bildirilen, öyle üç seçkin özelliğe sahip olan cennet (sakınanların) küfr ve şirkten kaçınanların (akıbetidir.) Onlar böyle bir akibet ve saadete kavuşacaklardır. (Ve kafir olanların akıbeti de ateştir) Cehennemdir, ondan başka bir şey değildir. Takva sahipleri için ne büyük müjde, dinsizler için de ne büyük bir ihtar!..

36. Ve kendilerine kitap vermiş olduklarımız, sana indirilmiş olan ile sevinirler ve muhtelif guruplardan öylesi de vardır ki, -o indirilmiş olanın- bazısını inkâr ederler. De ki: Ben ancak emrolundum ki: Allah'a ibadet edeyim ve o'na ortak koşmayayım. O'na davet ederim ve dönüşüm o'nadır.

36. (Ve kendilerine kitap vermiş olduklarımız) yani : kendilerini dini vazifelerinden haberder etmek için Peygamberleri vasıtasiyle semavi kitaplara ulaştırdığımız zatlar ki, bunlardan maksat, bir görüşe göre Peygamberin ashabı kiramıdır, kitaptan maksat da Kur'an-ı Kerim'dir. Diğer bir görüşe göre de bu zatlardan maksat, kitap ehli denilen Yahudi'lerden ve Hıristiyanlardan İslamiyet'i kabul eden zatlardır ki, Abdullah Ibni Selam ile arkadaşları gibi. Hatta deniliyor ki : Bu ayeti kerime'nin inişi zamanında Hıristiyanlardan seksen zat müslüman olmuşlardı ki : Kırkı Necran, sekizi Yemen, otuz ikisi de Habeşe ahalisinde bulunuyordu. İşte bu gibi zatlar Habibim!. (sana indirilmiş olan ile) Kur'an-ı Kerim ile (sevinirler) çünki Kur'an'ın ineceği, Tevrat'da ve İncil'de vadedilmişti. Onun içerdiği Allah'ın birliğine, peygamberlik ve risalete, ahirete ve peyfgamberlerin hayatlarına dair ayetler okundukça büyük bir kalp ferahlığına kavuşurlar. (Ve) Bununla beraber (muhtelif guruplardan) Yahudi'lerin, Hıristiyanların ve diğerlerinin aralarında, öyle cemaatlerde (öylesi de vardır ki, o indirilmiş olanın) Kur'an ayetlerinin haber verdiklerinden (bazısını inkar ederler) Akıb gibi, Kab Ibnül Eşref gibi kafirler de Kur'an-ı Kerim'in bildirdiği bir takım hakikatları, yürürlükten kaldırdığı hükümleri, Allah'ın birliğine ait ayetleri, yeni bildirien dini hükümleri Hz. İsa'nın Allah'ın oğlu olmadığına ait Kur'an'ı açıklamaları inkarda bulunur dururlar. Resulüm!. O gibi inkarcılara (de ki : Ben ancak emrolundum ki, Allah'a ibadet edeyim) başkasına değil (ve O'na) o Yüce Yaratıcıya (ortak koşmayayım) artık Üzeyr gibi, Mesih gibi mahluklara ibadet edebilir miyim?. O eşsiz Yaratıcı'ya öyle mahlukatından herhangi birini ortak edebilir miyim?. Sizin de inkarınızdan vazgeçip bu hakikati, bu kulluk vazifesini anlamanız, kabul etmeniz icabetmez mi?. Ben sizi, bütün insanlığı (ona davet ederim.) O Yüce Mabudi tasdike ve yalnız O'na kullukta bulunmaya davet eyler, bu husustaki Allah'ın ayetlerini sizlere tebliğde bulunurum. (Ve dönüşüm O'nadir) O ortak ve benzerden uzak olan Allah Teala'yadır, onun ah i ret aleminedir, onun yüce mahkemesinedir. Artık ben bu vazifemin aksine nasıl hareket edebilirim?. Binaenaleyh ey inkarcılar!. Siz de bu hakikati idrake çalışıp da inkarınızı terk, İslamiyet'i kabul etmeli değil misiniz?. Kur'an-ı Kerim'in bütün açıklamaları şüphe yok ki, sırf hakikattir, hepsini de kabul etmek icabetmektedir, nasıl ona muhalefet edilebilir?.

37. Ve işte biz onu -Kur'an'ı- arapça bir hükm olarak indirdik ve and olsun ki, eğer sana gelen ilmden sonra onların arzularına uyacak olursan senin için Allah'tan ne bir yardımcı vardır, ne de bir koruyucu.

37. Bu hakikati duyurmak (Ve) insanları ikaz etmek için Cenab-ı Hak buyuruyor ki : (İşte biz) Ben Yüce Yaratıcı (onu) Kur'an-ı Kerim'i (arapça bir hükm olarak indirdik) o apaçık kitabı bütün insanlığa hitabetmek üzere en geniş en fasih ve edebi olan ve indiği muhitin umumi lisanı bulunan yüce bir lisan ile bir hükümler topluluğu, bir mükemmellikler kanunu olmak üzere indirdik (ve and olsun ki) Ey Yüce Peygamber!. (Eğer sana gelen ilmden sonra) senin Allah tarafından vahye mazhar olup, mucizeler ile desteklenip ve üzerine düşen vazifelerin hakikatini öğrendikten sonra faraza (onların) o kafirlerin, bir takım hakikatları, hükmleri değiştirmek isteyen inkarcıların (arzularına uyacak olsan) bir takım dini hükümlerin, onların istediklerine uyarak değiştirmeye cür'et etsen, mesela : Onların arzularına binaen kabe yönünü terkederek Beyti mukaddese doğru namaz kılmaya başlasan artık (senin için Allah'tan) o'nun yüce katından (ne bir yardımcı vardır) ki, senin işlerini üzerine alsın sana yardımda bulunsun ve (ne de bir koruyucu.) vardır ki, sana gelecek ilahı azaptan seni himaye edebilsin.

Gerçekte bir şahsa veya bir cemaate gelmesi Allah tarafından takdir edilmiş olan bir azabın, bir felaketin engellenmesine kimse güç yetiremez. Şu da bilinmektedir ki, Rasulu Ekrem Efendimiz masumdur, Allah'ın hükmüne aykırı harekette bulunmayacağı Cenab-ı Hak'ça bilinmektedir, ancak bu gibi Kur'anı açıklamalar, Hz. Peygamber'in ilahi hükümlere riayetten ayrılamayacağını bütün insanlığa ilan etmek içindir. Ve Allah'ın hükümlerine muhalefetin ne kadar sorumluluk gerektireceğini