Soru:

"Allah'ın baldırı" ifadesinin geçtiği bir hadis metni var. Bu hadis ve benzerlerini müteşabih hadisler bölümünde mi mütalea etmek lazım? Bir de bu hadisin makul bir tevili var mı?"

Cevap:

68/el-Kalem, 42 ayetinde geçen "Yevme yükşefu an sâk" kavl-i ilahisinin nasıl anlaşılacağıyla doğrudan ilişkili olan bu "keşf-i sâk" meselesi, gerek tefsirlerde, gerekse Hadis şerhlerinde ve Kelam kitaplarında enine boyuna tartışılmıştır.

Meselenin aslına geçmeden önce burada küçük bir istitrat yapalım: Modern zamanlarda sıkça dillendirilen "Kur'an'a aracısız başvurma", "Kur'an ve Sünnet'ten doğrudan hüküm çıkarma", "Kur'an'a uygun/aykırı hadis"… gibi söylemlerin içinin boş olduğunu bu mesele çok net bir şekilde göstermektedir. Herkesin Kur'an'a (aslında "meal"e) aracısız olarak başvurmasını İslam'ın birinci şartı gibi dayatanlar, bu gibi noktalarda insanları nasıl bir handikapla yüz yüze bıraktıklarını hiç düşünmüşler midir? Ya da ortada belli bir sistem üzerine oturtulmuş "Kur'an anlayışı" mevcut değilken "Kur'an'a uygun/aykırı hadis" diye tutturanlar aslında ne türlü problemlere geçit verdiklerini hesap etmişler midir?...

Yukarıda bir kısmının okunuşunu verdiğim ayette şöyle buyurulur: "Sâk'tan açılacağı gün secdeye çağırılırlar; ama güçleri yetmez."

"Sâk", ayağın, topuktan itibaren baldıra doğru yükselen, "incik" dediğimiz kısmıdır. Bir şeyin aslına ve gövdesine de o şeyin "sâk"ı denir.

Kaynaklar, "Sâk'tan açılacağı/açıldığı gün" ifadesinin bir "deyim" olduğunu ve herhangi bir işin en şiddetli ve zorlu aşaması hakkında kullanıldığını söyler. Özellikle savaş, mübareze… ortamlarında durumun son derece şiddetlenip dehşet hissinin zirveye çıktığı anı anlatmak üzere "Şemmereti'l-harb an sâkihâ" denir. Bu deyimin burada, insanın, yaşadığı dehşet ve şiddetin etkisiyle kendini kaybetmesinden ve elbisesinin açıldığını, inciğinin-baldırının ortaya çıktığını fark edememesinden kinaye olduğu düşünülebilir.

Yukarıdaki ayette geçen ifade, önceki ve sonraki birçok müfessirin belirttiği gibi kıyametin en dehşetli anını anlatmaya hamledilmiştir. Dolayısıyla Kur'an'da "Allah'ın inciği/baldırı" diye bir izafetin yer almadığını belirtmek gerekir.

Pek çok kişiyi Allah Teala’nın mahlukata benzetilmesi (teşbih) ve O’na, cisimlere mahsus özelliklerin atfedilmesi (tecsim) vartasına düşüren acelecilik, yüzeysellik ve şartlanmışlık, “keşfu’s-sâk” meselesinde de ne yazık ki yapacağını yapmış ve İbn Asâkir’in, “Gördüğüm en hafızası geniş kişiydi” dediği Hadis hafızı Ebû Âmir el-Abderî gibi birisine, eğer rivayet doğruysa –68/el-Kalem, 42 ayetini tefsir sadedinde– inciğine vurarak, “İşte benim şu inciğim gibi bir incik” dedirtmiştir![1]

Başta el-Buhârî olmak üzere bazı Hadis imamlarının rivayetine göre Hz. Peygamber (s.a.v), uzun şefaat hadisi meyanında kıyamet günü Mü’minler’e, Rabb’lerini tanıyacakları bir alamet olup olmadığı sorulduğunda, “Sâk” veya bir başka varyantta “Sâk’ından açması” (veya “Sâk’ından açılması”) karşılığını vereceklerini, bunun üzerine “Sâk’ın açılacağı”nı haber vermiştir.[2]

Hemen belirtelim ki bu, pek çok Hadis imamı tarafından, –kimi muhtasar olarak kimi de uzunca– nakledilmiş birçok varyantı bulunan bir rivayettir ve oldukça farklı lafızlarla gelmiştir. Rabb’lerini tanıyacakları bir alamet bulunup bulunmadığı sorusuna Mü’minler’in yukarıda naklettiğim ifadeler yanında, “Bize kendisini tanıttığında O’nu tanırız”[3], “Rabbimiz tecelli ettiğinde biz O’nu tanırız”[4] veya sadece “Evet”[5] tarzında cevap vereceklerinin nakledilmiş olması, bu rivayetin mana ile aktarıldığını bariz bir şekilde göstermektedir.

İmam el-Buhârî’nin “sâk” kelimesini Allah Teala’ya (“sâkuhû” tarzında) zamirle izafe eden varyantı kitabına almış olması, Allahu a’lem, mana ile rivayeti tecviz etmesindendir. Lafzın nakli konusunda daha hassas olduğunu bildiğimiz İmam Müslim’in “sâk” kelimesini Allah Teala’ya izafe eden herhangi bir varyant nakletmemiş olması burada altı çizilmesi gereken önemli bir noktadır. Bu sebepten olsa gerek, büyük Hadis hafızı Ebû Bekr b. el-Arabî, bu kelimenin Allah Teala’ya (“sâkullah” tarzında) izafe edildiği ne sahih, ne de çürük bir rivayet bulunduğunu söylemiştir.[6]

el-Buhârî’nin aktardığı varyant, Sa’îd b. Ebî Hilâl isimli ravinin Zeyd b. Eslem’den naklidir. “Sahîhu’l-Buhârî” üzerine “istihrac” çalışması yapmış olan el-İsmâ’îlî, el-Buhârî’nin naklettiği bu ifadede nekaret (güvenilir ravilerin rivayetine aykırılık) olduğunu söylemiş, ardından aynı rivayeti, yine Zeyd b. Eslem’den, ancak Hafs b. Meysere vasıtasıyla aktarmıştır (Müslim’in rivayetinde de böyledir) ki, orada, 68/el-Kalem, 42 ayetindeki lafzın aynısı yer almaktadır.[7] el-İsmâ’îlî’nin bu tesbiti son derece önemlidir. Zira aynı rivayeti Zeyd b. Eslem’den sadece Hafs b. Meysere değil, Abdurrahman b. İshak[8] ve Hişâm b. Sa’d[9]da Kur’an’daki ifadenin aynısı tarzında (izafetsiz olarak) aktarmıştır. Bu kelimeyi izafetli olarak nakleden ravi Sa’îd b. Ebî Hilâl, Yahya b. Ma’în, Ahmed b. Hanbel gibi büyük Hadis imamları tarafından tenkit edilmiş bir kişidir.

"Keşfu's-sâk" deyiminin "azim bir nur açılması" anlamına geldiği hakkında Hz. Peygamber (s.a.v)'den nakledilmiş zayıf bir rivayet mevcut ise de[10]burada bu rivayet üzerinde durmayacağım.

"Keşfu's-sâk" meselesini, Hz. Peygamber (s.a.v)'in ifadelerinin, kimi ravi tasarruflarına maruz kalması ve ravilerin, anladıkları şeyi aktarmaları sonucu "Allah Teala'nın inciği/baldırı" şekline dönüştüğünü söylememizi mümkün, hatta "gerekli" kılan bir diğer husus, büyük imamlardan da bu tavrı destekleyen ifadelerin nakledilmiş olmasıdır.

Ezcümle 68/el-Kalem, 42 ayetinin tefsiri sadedinde İbn Abbâs (r.a), "Kur'an'ın herhangi bir ayetini anlamadığınız zaman şiire (cahiliye şiirine) başvurun; zire o, Arab'ın divanı (hafızası)dır" demiş ve "keşf-i sâk" deyiminin Arap dilinde "şiddet, zorluk, sıkıntı" anlamlarında kullanıldığını gösteren bir şiir okumuştur.[11] Hemen bütün tefsir kaynakları, İbn Abbâs (r.a)'ın ilgili ayette geçen bu deyimi bu şekilde açıkladığını nakletmektedir.

et-Taberî, İbn Kesîr ve es-Süyûtî'nin tefsirleriyle el-Beyhakî'nin "el-Esmâ ve's-Sıfât"ında, Mücâhid, İkrime, Katâde… gibi Tabiîlerin aynı doğrultudaki açıklamaları, buraya alınamayacak kadar uzundur.

İmam Mâlik'e, sadedinde bulunduğumuz hadis de dahil olmak üzere "müteşabihat" alanına giren birkaç rivayet nakledildiğinde hiddetlenmiş ve bu türlü rivayetlerin nakledilmesini yasaklamıştır.[12] Tabiun'dan Sa'îd b. Cübeyr'in tavrı da farklı değildir.[13]

Ebû Hâtim de hadiste geçen "sâk" kelimesini "şiddet" kelimesiyle açıklamıştır.[14]

Önemine binaen epey uzattığım bu bahsi, el-Kevserî merhumun genel olarak müteşabihat konusundaki temel bir tesbitiyle noktalayalım: İnsanlar arasında bilinen ve kullanılan herhangi bir lafız Kur'an'da veya meşhur/sahih hadislerde Allah Teala hakkında varit olmuş ise, o lafzın Allah Teala hakkında kullanılması konusunda tevakkuf edilmez. Şu kadar ki, bu türlü lafızlar Allah Teala hakkında kullanıldığında, insanlar/mahlukat için geçerli olan anlamlardan daha yüce (Allah Teala'nın yüceliğine layık) olan ve tenzihe aykırı düşmeyen anlamlar söz konusudur. Bu durumda lafzın Allah Teala hakkında mecaz, mahlukat hakkında hakiki anlamda kullanılmış olması da, bunun tersi de mümkündür…[15]

Hemen belirtelim ki, bu açıklama, delaleti ve sübutu kat'î nasslarda geçen "el, yüz, istiva…" gibi lafızlar için geçerlidir. "Keşfu's-sâk" konusunu ise böyle değerlendirmek mümkün değildir. Zira "sâk" kelimesinin Allah Teala'ya izafesi konusunda kat'î bir delil yoktur.

Doğrusunu Allah Teala bilir.

 Kaynak: Ebubekir Sifil